Metformina – jak działa, kiedy ją stosować i jakie ma skutki uboczne?

Najważniejsze informacje

• Metformina jest lekiem pierwszego wyboru w leczeniu cukrzycy typu 2, szczególnie u dorosłych pacjentów z nadwagą lub otyłością, u których sama modyfikacja stylu życia nie pozwala na uzyskanie prawidłowej kontroli glikemii.
• Działanie metforminy jest wielokierunkowe – lek obniża stężenie glukozy głównie poprzez hamowanie jej produkcji w wątrobie oraz poprawę wrażliwości tkanek na insulinę.
• Stosowana w monoterapii metformina wiąże się z niskim ryzykiem hipoglikemii, co stanowi jedną z jej najważniejszych zalet w długotrwałym leczeniu chorób metabolicznych.
• ​​U części pacjentów z insulinoopornością lub stanem przedcukrzycowym metformina bywa również rozważana w celu zmniejszenia ryzyka progresji do cukrzycy typu 2. 
• Najczęstsze działania niepożądane metforminy dotyczą przewodu pokarmowego i występują głównie na początku terapii, a ich nasilenie można zwykle ograniczyć poprzez stopniowe zwiększanie dawki i przyjmowanie leku w trakcie posiłku.
• Długotrwałe stosowanie metforminy wymaga regularnego monitorowania funkcji nerek oraz okresowej oceny stężenia witaminy B12, ponieważ lek może zaburzać jej wchłanianie i prowadzić do niedoboru.

Metformina to jeden z najczęściej stosowanych leków w leczeniu zaburzeń gospodarki węglowodanowej – od cukrzycy typu 2 po insulinooporność i stan przedcukrzycowy. Choć uchodzi za preparat skuteczny i bezpieczny, wciąż budzi wiele pytań: jak dokładnie działa, kiedy rzeczywiście warto ją stosować, jakie daje korzyści metaboliczne i z jakimi skutkami ubocznymi może się wiązać długotrwała terapia? W artykule wyjaśniamy, czym jest metformina, na jakiej zasadzie obniża stężenie glukozy, komu przynosi największe korzyści i w jakich sytuacjach wymaga szczególnej ostrożności.

Co to jest metformina?

Metformina jest doustnym lekiem przeciwcukrzycowym z grupy biguanidów, stosowanym w praktyce klinicznej od ponad 60 lat. Zgodnie z aktualnymi wytycznymi towarzystw diabetologicznych jest lekiem pierwszego wyboru w leczeniu cukrzycy typu 2 u osób dorosłych, zarówno w monoterapii, jak i w skojarzeniu z innymi lekami obniżającymi stężenie glukozy we krwi.

Jej ugruntowana pozycja w leczeniu wynika z:

• udowodnionej skuteczności w obniżaniu glikemii,
• niskiego ryzyka hipoglikemii w monoterapii,
• korzystnego wpływu na masę ciała (brak przyrostu, czasem niewielka redukcja),
• dobrego profilu bezpieczeństwa oraz wieloletniego doświadczenia klinicznego.

Dostępne postacie i dawki metforminy

Na rynku dostępnych jest wiele preparatów zawierających metforminę pod różnymi nazwami handlowymi. Lek występuje w dwóch podstawowych postaciach:

• tabletki o natychmiastowym uwalnianiu (IR – Immediate Release), które zwykle przyjmuje się 2-3 razy dziennie,
• tabletki o przedłużonym uwalnianiu (SR – Slow Release, XR/ER – Extended Release), umożliwiające stosowanie raz na dobę i często lepiej tolerowane przez pacjentów.

Metformina jest dostępna wyłącznie na receptę, w dawkach m.in. 500 mg, 750 mg, 850 mg i 1000 mg, co pozwala lekarzowi precyzyjnie dostosować schemat leczenia.

Jak działa metformina? Mechanizm działania

Mechanizm działania metforminy jest wielokierunkowy i nie polega na pobudzaniu trzustki do wydzielania insuliny. Dzięki temu lek nie powoduje hipoglikemii, o ile nie jest stosowany łącznie z innymi lekami zwiększającymi wydzielanie insuliny.

Główne mechanizmy działania

Działanie metforminy opiera się na trzech głównych filarach:

• hamowaniu wątrobowej produkcji glukozy (glukoneogenezy) – wątroba u osób z cukrzycą typu 2 wytwarza nadmierne ilości glukozy, szczególnie na czczo; metformina ogranicza ten proces, obniżając poranne stężenia glukozy,
• zwiększaniu wrażliwości tkanek obwodowych na insulinę (mięśni i tkanki tłuszczowej), co ułatwia wychwyt glukozy z krwi i jej wykorzystanie przez komórki,
• nieznacznym zmniejszaniu wchłaniania glukozy w jelitach, co wpływa na niższe poposiłkowe wzrosty glikemii.

Dodatkowe korzyści metaboliczne

Metformina:

• nie powoduje przyrostu masy ciała,
• u części pacjentów sprzyja niewielkiej redukcji masy ciała,
• wykazuje korzystny wpływ na profil lipidowy (obniżenie trójglicerydów i stężenia cholesterolu LDL).

Wskazania do stosowania metforminy

Cukrzyca typu 2

Podstawowym wskazaniem do stosowania metforminy jest leczenie cukrzycy typu 2. Lek wdrażany jest zazwyczaj zaraz po rozpoznaniu choroby, szczególnie u pacjentów z nadwagą lub otyłością, gdy modyfikacja stylu życia nie pozwala na uzyskanie prawidłowej kontroli glikemii.

Metformina może być stosowana:

• jako monoterapia,
• w leczeniu skojarzonym z innymi doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi,
• łącznie z insuliną, na różnych etapach choroby.

Inne sytuacje kliniczne

Zakres zastosowania metforminy jest szerszy i obejmuje także inne stany związane z zaburzeniami metabolicznymi:

• stan przedcukrzycowy i insulinooporność – u wybranych pacjentów w celu zmniejszenia ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2,
• zespół policystycznych jajników (PCOS) – poprawa regularności cykli, owulacji i płodności u kobiet z towarzyszącą insulinoopornością,
• niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD) – jako element postępowania metabolicznego (zastosowanie poza rejestracją). 

Decyzję o włączeniu leku zawsze podejmuje lekarz, po ocenie korzyści i możliwego ryzyka.

Jak prawidłowo przyjmować metforminę? 

Skuteczność i bezpieczeństwo terapii metforminą w dużej mierze zależą od prawidłowego dawkowania oraz przestrzegania zaleceń dotyczących jej stosowania.

Zasady rozpoczynania terapii

• Leczenie rozpoczyna się zwykle od małej dawki (najczęściej 500 mg raz lub dwa razy dziennie).
• Dawka jest stopniowo zwiększana co 10-14 dni, co poprawia tolerancję leku i zmniejsza ryzyko dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.
• Maksymalne dawki dobowe wynoszą do 3000 mg – postać IR, do 2000 mg – postać SR/XR.

Praktyczne wskazówki stosowania metforminy

Aby ograniczyć działania niepożądane i zwiększyć skuteczność leczenia:

• lek należy przyjmować w trakcie posiłku lub bezpośrednio po nim, popijając wodą,
• metforminę należy stosować regularnie, o stałych porach,
• nie należy samodzielnie przerywać terapii,

• postać SR/XR jest u części pacjentów lepiej tolerowana ze strony przewodu pokarmowego,
• tabletki o przedłużonym uwalnianiu należy połykać w całości – nie wolno ich kruszyć ani żuć.

Najczęstsze skutki uboczne metforminy

Metformina jest lekiem dobrze tolerowanym, jednak szczególnie na początku terapii mogą wystąpić działania niepożądane.

Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego

Najczęstsze skutki uboczne:

• nudności i wymioty,
• bóle brzucha i wzdęcia,
• biegunka,
• utrata apetytu,
• metaliczny posmak w ustach.

Objawy te mają zwykle charakter przejściowy i ustępują po kilku dniach lub tygodniach leczenia, zwłaszcza przy stopniowym zwiększaniu dawki.

Inne działania niepożądane

Rzadziej obserwuje się:

• bóle głowy,
• uczucie osłabienia,
• reakcje alergiczne skóry (świąd, pokrzywka, rumień).

Długotrwałe stosowanie metforminy a witamina B12

Przewlekła terapia metforminą może prowadzić do zmniejszenia wchłaniania witaminy B12, a w konsekwencji do jej niedoboru. Ryzyko to narasta wraz z czasem trwania leczenia.

Objawy niedoboru:

• anemia,
• przewlekłe zmęczenie,
• mrowienie i drętwienie kończyn,
• zaburzenia równowagi i koncentracji.

U pacjentów leczonych długoterminowo zaleca się okresowe oznaczanie poziomu witaminy B12 i ewentualną suplementację po konsultacji z lekarzem.

Kwasica mleczanowa – rzadkie, ale groźne powikłanie

Kwasica mleczanowa to bardzo rzadkie, lecz potencjalnie śmiertelne powikłanie, polegające na nagromadzeniu kwasu mlekowego we krwi. Ryzyko jej wystąpienia wzrasta niemal wyłącznie u pacjentów z istotnymi przeciwwskazaniami.

Objawy alarmowe

Do objawów wymagających pilnej konsultacji należą:

• silne osłabienie,
• bóle brzucha,
• nudności i wymioty,
• przyspieszony oddech,
• senność, zaburzenia świadomości.

Stosowanie metforminy zgodnie z zaleceniami oraz regularna kontrola funkcji nerek znacząco ograniczają ryzyko tego powikłania.

Przeciwwskazania i środki ostrożności stosowania metforminy

Metformina nie powinna być stosowana u pacjentów z:

• ciężką niewydolnością nerek (eGFR <30 ml/min/1,73 m²),
• ostrą kwasicą metaboliczną (np. ketonową),
• ciężką niewydolnością wątroby,
• ostrym zatruciem alkoholem lub alkoholizmem,
• ciężkimi stanami niedotlenienia tkanek (niewyrównana niewydolność serca, świeży zawał, wstrząs).

Szczególną ostrożność zachowuje się przy odwodnieniu, ciężkich zakażeniach i przed zabiegami chirurgicznymi – czasami konieczne jest czasowe odstawienie leku.

Metforminę zwykle odstawia się 48 godzin przed i po badaniach z dożylnym kontrastem jodowym, po wcześniejszej ocenie czynności nerek.

Monitorowanie terapii metforminą

Podczas leczenia zaleca się:

• regularną kontrolę glikemii i HbA1c,
• okresową ocenę czynności nerek (kreatynina, eGFR),
• rozważenie oznaczenia witaminy B12 przy długotrwałej terapii.

Pacjent powinien zgłaszać lekarzowi wszelkie działania niepożądane i stosować się do zaleceń dotyczących diety oraz aktywności fizycznej.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Z lekarzem należy niezwłocznie skontaktować się w przypadku wystąpienia objawów mogących sugerować kwasicę mleczanową (m.in. nasilone osłabienie, duszność, bóle mięśni, senność), a także przy ciężkich biegunkach lub wymiotach, które zwiększają ryzyko odwodnienia. 

Pilnej konsultacji wymaga również gwałtowne pogorszenie samopoczucia lub nasilenie chorób współistniejących w trakcie terapii. 

Podczas długotrwałego stosowania metforminy uwagę należy zwrócić na objawy mogące świadczyć o niedoborze witaminy B12, takie jak mrowienie rąk i stóp, zaburzenia równowagi, narastające osłabienie czy bladość skóry.

Metformina a redukcja masy ciała i insulinooporność

Metformina nie jest klasycznym lekiem odchudzającym, jednak poprzez poprawę wrażliwości tkanek na insulinę może pośrednio sprzyjać lepszej kontroli apetytu i niewielkiej redukcji masy ciała u części pacjentów. 

Efekt ten jest zwykle umiarkowany i najbardziej widoczny wtedy, gdy leczenie farmakologiczne stanowi uzupełnienie zmiany stylu życia, obejmującej racjonalną dietę oraz regularną aktywność fizyczną. Metformina nie powinna być traktowana jako „samodzielna tabletka na odchudzanie”, lecz jako element kompleksowego postępowania.

U osób z insulinoopornością lub stanem przedcukrzycowym, w tym z nieprawidłową glikemią na czczo, metformina bywa stosowana w celu zmniejszenia ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2, zwłaszcza gdy modyfikacja stylu życia nie przynosi wystarczających efektów. 

Decyzja o włączeniu leczenia zawsze należy do lekarza, a podstawą terapii pozostaje trwała zmiana nawyków żywieniowych oraz zwiększenie aktywności fizycznej.

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące metforminy