Hemoglobina glikowana (HbA1c) – co oznacza, jak badać, normy

Najważniejsze informacje

• Hemoglobina glikowana (HbA1c) powstaje, gdy cząsteczki glukozy łączą się z hemoglobiną w czerwonych krwinkach. Jej poziom pozwala szacować średni poziom glukozy we krwi z ostatnich 2-3 miesięcy.
• Badanie HbA1c jest jednym z głównych kryteriów diagnostycznych cukrzycy. Wynik ≥ 6,5% (48 mmol/mol) wskazuje na obecność cukrzycy i wymaga dalszych badań.
• Regularne badanie HbA1c jest też niezbędne do oceny skuteczności leczenia cukrzycy. Dla pacjentów z dobrze kontrolowaną chorobą badanie powinno odbywać się raz w roku, a w przypadku problemów z glikemią – co 3-6 miesięcy.
• Normy HbA1c określają: poniżej 5,7% (39 mmol/mol) – wynik prawidłowy, 5,7%-6,4% (39-46 mmol/mol) – stan przedcukrzycowy, a ≥ 6,5% (48 mmol/mol) wskazuje na cukrzycę. Dla osób z cukrzycą celem jest utrzymanie poziomu HbA1c ≤ 7,0%.
• Wynik można poprawić poprzez zmianę codziennych nawyków: modyfikację diety, regularną aktywność fizyczną oraz odpowiednio dobrane leczenie farmakologiczne.

Określenie poziomu hemoglobiny glikowanej (HbA1c) to jedno z najważniejszych badań w diagnostyce cukrzycy, które odzwierciedla średni poziom cukru we krwi z ostatnich kilku miesięcy. Dzięki niemu lekarze mogą uzyskać pełniejszy obraz stanu zdrowia pacjenta niż na podstawie pojedynczego pomiaru glukozy. HbA1c jest kluczowym narzędziem w monitorowaniu przebiegu cukrzycy i ocenie skuteczności leczenia. Jeśli wynik badania odbiega od normy, może to być sygnał, że konieczne są zmiany w stylu życia lub leczeniu. Jak interpretować wynik HbA1c, aby lepiej zarządzać swoją chorobą i minimalizować ryzyko powikłań?

Co to jest hemoglobina glikowana (HbA1c)?

Hemoglobina glikowana (HbA1c) to forma hemoglobiny, czyli białka znajdującego się w czerwonych krwinkach, które odpowiada za transport tlenu do tkanek. Hemoglobina glikowana powstaje, gdy cząsteczki glukozy we krwi łączą się z hemoglobiną. Proces ten, zwany glikacją, jest naturalny i nieodwracalny, a jego intensywność zależy od poziomu glukozy we krwi. Im wyższe stężenie glukozy, tym więcej cząsteczek hemoglobiny ulega glikacji, co podnosi poziom HbA1cj.

Co ważne, hemoglobina glikowana pozwala oszacować średnie stężenie glukozy w organizmie z ostatnich 2–3 miesięcy. Oznacza to, że wynik badania hemoglobiny glikowanej jest lepszym wskaźnikiem długoterminowej kontroli cukrzycy niż pojedynczy pomiar poziomu glukozy we krwi, który odzwierciedla tylko chwilowy stan.

Z tego powodu badanie hemoglobiny glikowanej jest podstawowym elementem diagnostyki cukrzycy i monitorowania jej przebiegu, a także jednym z najważniejszych kryteriów oceny skuteczności leczenia. Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego regularna kontrola tego parametru pomaga ocenić ryzyko powikłań cukrzycowych, takich jak:

• uszkodzenia siatkówki oka;
• choroby nerek;
• problemy z sercem.

Po co wykonuje się badanie hemoglobiny glikowanej (HbA1c)?

Badanie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) z jednej strony ma wartość diagnostyczną, a z drugiej pozwala na monitorowanie choroby. Jego wynik jest jednym z kluczowych wskaźników w diagnostyce cukrzycy oraz w ocenie efektywności leczenia tej choroby.

HbA1c w diagnostyce cukrzycy

Badanie hemoglobiny glikowanej jest jednym z 3 podstawowych kryteriów rozpoznania cukrzycy, obok pomiaru glikemii na czczo i doustnego testu tolerancji glukozy (OGTT).

Jeśli wynik badania hemoglobiny glikowanej wynosi ≥ 6,5% (48 mmol/mol), może to oznaczać cukrzycę, nawet przy jednorazowym pomiarze. Jest to bardzo ważna informacja, ponieważ HbA1c pokazuje średnie stężenie glukozy we krwi z ostatnich 2-3 miesięcy, a nie tylko chwilową wartość, jak w przypadku pojedynczych pomiarów.

HbA1c w monitorowaniu leczenia cukrzycy

Badanie hemoglobiny glikowanej jest niezastąpione w kontrolowaniu przebiegu cukrzycy. Pozwala na ocenę, jak skuteczna jest stosowana terapia – niezależnie od tego, czy jest to dieta, leki doustne czy podawanie insuliny. Dzięki temu badaniu można obiektywnie sprawdzić, czy poziom hemoglobiny glikowanej utrzymuje się w normie.

U pacjentów ze stabilnym przebiegiem choroby zaleca się wykonywanie badania co najmniej raz w roku. Zaś u osób, które mają problemy z utrzymaniem poziomu glukozy lub jeśli terapia została zmieniona, kontrolę należy przeprowadzać z większą częstością, zazwyczaj co 3-6 miesięcy.

Wskazania do wykonania badania HbA1c

Badanie hemoglobiny glikowanej należy wykonać w następujących przypadkach:

• podejrzenie cukrzycy – jeśli pacjent ma pierwsze objawy, takie jak częste oddawanie moczu, nadmierne pragnienie, zmęczenie, utrata masy ciała;
• monitorowanie kontroli cukrzycy – regularne badanie poziomu hemoglobiny glikowanej jest niezbędne do analizy skuteczności leczenia;
• insulinooporność i stan przedcukrzycowy – badanie pozwala na wczesne wykrycie zmian w gospodarce węglowodanowej;
• planowanie ciąży – szczególnie ważne jest, aby przed ciążą wyrównać poziom glukozy, aby zapobiec istotnym powikłaniom zarówno u matki, jak i u dziecka;
• osoby starsze – regularne badanie hemoglobiny glikowanej jest pomocne w diagnozowaniu cukrzycy, która może rozwijać się powoli, bez wyraźnych objawów.

Jak przebiega badanie HbA1c i jak się przygotować?

Badanie poziomu hemoglobiny glikowanej (HbA1c) jest szybkie, proste i wygodne, a sam proces przebiega w kilku prostych krokach.

• Badanie polega na pobraniu niewielkiej próbki krwi pacjenta. Zwykle jest to krew pobierana z żyły łokciowej, dokładnie tak, jak w przypadku standardowej morfologii. Cała procedura jest szybka i niemal bezbolesna.
• Na badanie nie trzeba przychodzić na czczo. Hemoglobina glikowana odzwierciedla średni poziom glukozy we krwi z ostatnich 2-3 miesięcy, co oznacza, że jednorazowe wahania poziomu cukru, np. spowodowane posiłkiem, stresem czy wysiłkiem fizycznym, nie wpłyną na wynik.
• Mimo że badanie HbA1c nie wymaga specjalnych przygotowań, warto zawsze skonsultować się z lekarzem lub laboratorium. W niektórych przypadkach razem z HbA1c mogą być oznaczane inne parametry, które wymagają bycia na czczo, np. poziom glukozy we krwi czy morfologia krwi. W takim przypadku lekarz poinformuje Cię o konieczności przestrzegania określonych zaleceń.
• Wynik badania hemoglobiny glikowanej jest zwykle dostępny już w ciągu 1-2 dni roboczych. Zostanie podany w 2 jednostkach: procentach (%) oraz w mmol/mol, zgodnie z międzynarodowymi standardami.
• Aby wynik badania był wiarygodny, Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca wykonywanie badania w certyfikowanych laboratoriach. To daje pewność, że uzyskany wynik jest dokładny i zgodny z obowiązującymi normami.

Normy hemoglobiny glikowanej HbA1c – jakie wartości są prawidłowe?

Towarzystwo Diabetologiczne, bazując na międzynarodowych wytycznych, określiło normy hemoglobiny glikowanej oraz cele terapeutyczne, które pozwalają na efektywną kontrolę glukozy we krwi.

W przypadku diagnostyki cukrzycy poziom hemoglobiny glikowanej (HbA1c) pomaga określić ryzyko wystąpienia cukrzycy i jej rozpoznanie. Normy hemoglobiny glikowanej wyglądają wówczas następująco:

• poniżej 5,7% (39 mmol/mol) – wynik prawidłowy. Oznacza to, że średnie stężenie glukozy we krwi jest w normie, a ryzyko rozwoju cukrzycy jest niskie;
• od 5,7% do 6,4% (39–46 mmol/mol) – stan przedcukrzycowy. Jest to sygnał, że poziom glukozy we krwi jest wyższy niż zwykle, ale nie wystarczająco wysoki, aby zdiagnozować cukrzycę. Osoba w tym przedziale powinna zmienić styl życia, kontrolować poziom glukozy oraz regularnie badać hemoglobinę glikowaną, aby zapobiec rozwojowi cukrzycy;
• ≥ 6,5% (48 mmol/mol) – rozpoznanie cukrzycy. Jeśli wynik HbA1c wynosi 6,5% lub więcej, a pomiar jest potwierdzony, mamy do czynienia z rozpoznaniem cukrzycy. Wartości hemoglobiny glikowanej na tym poziomie oznaczają, że stężenie glukozy we krwi jest nieustannie zbyt wysokie i wymaga leczenia oraz stałej kontroli.

U pacjentów z cukrzycą poziom hemoglobiny glikowanej jest kluczowym wskaźnikiem skuteczności leczenia. Celem jest osiągnięcie odpowiedniego poziomu HbA1c, który świadczy o dobrym wyrównaniu choroby i minimalizuje ryzyko powikłań.

• Ogólnym celem terapeutycznym dla większości dorosłych pacjentów jest utrzymanie poziomu HbA1c na poziomie ≤ 7,0% (53 mmol/mol). Taki wynik wskazuje na stabilną kontrolę glukozy, co znacząco zmniejsza ryzyko powikłań cukrzycowych.
• W przypadku dzieci i młodzieży, a także osób z krótkotrwałą cukrzycą typu 2 celem jest osiągnięcie poziomu HbA1c ≤ 6,5% (48 mmol/mol). W tych przypadkach zaleca się jak najniższy poziom hemoglobiny glikowanej, aby zminimalizować ryzyko rozwoju powikłań na etapie wczesnej diagnozy.
• U osób starszych z wieloletnią cukrzycą oraz innymi chorobami współistniejącymi, poziom HbA1c może wynosić ≤ 8,0% (64 mmol/mol). W takich przypadkach celem jest unikanie zbyt intensywnego leczenia, aby nie narażać pacjentów na większe ryzyko hipoglikemii lub innych komplikacji.

Normy hemoglobiny glikowanej u kobiet ciężarnych

W ciąży kontrola poziomu hemoglobiny glikowanej (HbA1c) odgrywa kluczową rolę w diagnostyce oraz monitorowaniu cukrzycy ciążowej, a także ocenie wyrównania glukozy we krwi u kobiet w ciąży, szczególnie u tych z grupy ryzyka. Normy w tym okresie mogą się różnić od norm ustalonych dla osób dorosłych i w zależności od trymestru wynoszą:

• planowanie ciąży i I trymestr – przed zajściem w ciążę kobiety z cukrzycą przedciążową powinny starać się osiągnąć poziom hemoglobiny glikowanej poniżej 6,5%. Tak niski poziom zmniejsza ryzyko wystąpienia wad wrodzonych u płodu i pomaga utrzymać stabilną kontrolę glukozy w pierwszych tygodniach ciąży;
• II i III trymestr – w kolejnych trymestrach celem jest utrzymanie odpowiedniego poziomu hemoglobiny glikowanej poniżej 6,0%. To pozwala na kontrolę glikemii bez ryzyka powikłań, takich jak wielowodzie, makrosomia płodu czy powikłania cukrzycowe. Regularne badanie hemoglobiny glikowanej co około 6 tygodni jest zalecane, ale należy unikać hipoglikemii, która może być niebezpieczna zarówno dla matki, jak i dla zdrowia dziecka.

Jak interpretować wynik badania hemoglobiny glikowanej?

Wartości HbA1c mogą się różnić w zależności od stanu zdrowia pacjenta, a ich odchylenia od normy mogą wskazywać na problemy z kontrolą cukrzycy i inne zaburzenia.

Wysoki poziom HbA1c

Wysoki poziom hemoglobiny glikowanej (powyżej normy) sygnalizuje, że stężenie glukozy we krwi utrzymuje się na wysokim poziomie przez dłuższy czas. Może to mieć 2 główne przyczyny:

• niezdiagnozowana cukrzyca – jeśli wynik badania hemoglobiny glikowanej przekracza 6,5% (48 mmol/mol), może to stanowić podstawę do rozpoznania cukrzycy. Zbyt wysokie wartości wskazują na to, że organizm nie radzi sobie z regulowaniem poziomu glukozy, co wymaga dalszych badań diagnostycznych;
• niewyrównana cukrzyca – u pacjentów z już zdiagnozowaną cukrzycą wysoki poziom HbA1c może świadczyć o tym, że terapia nie jest wystarczająco skuteczna. Może to wynikać z nieodpowiednio dobranej farmakoterapii, błędów dietetycznych, braku aktywności fizycznej, a także z ignorowania zaleceń lekarza. W takim przypadku konieczna jest zmiana leczenia i bardziej intensywne monitorowanie kontroli cukrzycy.

Długotrwale wysokie stężenie glukozy we krwi, a tym samym podwyższony poziom hemoglobiny glikowanej, wiąże się z poważnym ryzykiem wystąpienia powikłań cukrzycowych, takich jak:

• retinopatia (uszkodzenie siatkówki oka);
• nefropatia (uszkodzenie nerek);
• neuropatia (uszkodzenie nerwów);
• choroby sercowo-naczyniowe (np. zawał serca, udar mózgu).

Zbyt niski poziom HbA1c

Choć w wielu przypadkach niski poziom hemoglobiny glikowanej może wydawać się pożądany, w rzeczywistości dla osób z cukrzycą (szczególnie leczonych insuliną lub niektórymi lekami doustnymi) zbyt niski wynik może być niepokojący. Zbyt niski poziom HbA1c może wskazywać na zbyt agresywne leczenie, które powoduje hipoglikemię (niedocukrzenie).

Hipoglikemia jest stanem, w którym poziom glukozy we krwi spada poniżej bezpiecznego poziomu, co stanowi zagrożenie zdrowia, a nawet życia. Ciężkie przypadki hipoglikemii wymagają natychmiastowej interwencji, a ich częste występowanie może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Dlatego wynik HbA1c znacznie poniżej celu terapeutycznego wymaga pilnej konsultacji z lekarzem, który może zdecydować o zmianie leczenia, w tym dostosowaniu dawek leków.

• U pacjentów z cukrzycą niższy poziom HbA1c może też być związany z niewłaściwym wyrównaniem glikemii lub z nadmierną częstotliwością hipoglikemii.
• U osób zdrowych, bez cukrzycy, bardzo niski poziom HbA1c jest rzadko spotykany. Może być wynikiem chorób, które skracają czas życia czerwonych krwinek, takich jak niedokrwistość hemolityczna lub choroby współistniejące.

Kiedy wynik HbA1c może być niemiarodajny?

W pewnych sytuacjach klinicznych wynik badania HbA1c może być niemiarodajny i nie odzwierciedlać rzeczywistego stanu gospodarki węglowodanowej organizmu. W takich przypadkach lekarz może zdecydować się na zastosowanie innych metod diagnostycznych, takich jak regularne pomiary glikemii lub ciągły monitoring glikemii (CGM).

W diagnostyce laboratoryjnej ograniczona miarodajność wyniku HbA1c wynika z takich czynników jak:

• niedokrwistość (anemia), w tym:
  • anemia z niedoboru żelaza – w przypadku tej formy niedokrwistości poziom hemoglobiny glikowanej może być zawyżony. Przewlekłe niedobory żelaza mogą prowadzić do nieprawidłowego funkcjonowania czerwonych krwinek, co zmienia sposób, w jaki cząsteczki hemoglobiny wiążą cząsteczki glukozy;
  • anemia hemolityczna – w tej chorobie czerwone krwinki rozpadają się szybciej niż w przypadku “zdrowych” krwinek, co może prowadzić do zaniżenia wyniku HbA1c. Szybsza degradacja krwinek czerwonych skutkuje mniejszym czasem, w którym glukoza we krwi ma szansę wiązać się z hemoglobiną;
• przewlekła choroba nerek – u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek, zwłaszcza tych dializowanych, wyniki badania hemoglobiny glikowanej mogą być zafałszowane. Zmiany w metabolizmie nerek mogą wpływać na tempo obiegu krwi, a także na transport tlenu do tkanek, co może zakłócać prawidłowe wiązanie glukozy z hemoglobiną;
• choroby wątroby – ciężkie choroby wątroby mogą wpływać na procesy metaboliczne organizmu, w tym na czas życia czerwonych krwinek oraz stężenie glukozy we krwi. Osoby z uszkodzoną wątrobą mogą mieć zaburzoną syntezę białek, co utrudnia poprawną ocenę stężenia hemoglobiny glikowanej;
• stan po transfuzji krwi lub dużej utracie krwi – zmieniony czas życia erytrocytów wpływa na wiarygodność wyniku. W takim przypadku można uzyskać fałszywie niskie lub fałszywie wysokie wartości HbA1c;
• ciąża – w przypadku kobiet w ciąży, szczególnie w drugim i trzecim trymestrze, zmiany w metabolizmie i czasie życia erytrocytów mogą wpływać na wyniki hemoglobiny glikowanej. Kobiety w ciąży mają zmieniony czas życia erytrocytów, co sprawia, że wynik może nie odzwierciedlać rzeczywistego poziomu glukozy we krwi. W takim przypadku monitorowanie kontroli cukrzycy i poziomu glukozy może wymagać dodatkowych metod diagnostycznych;
• hemoglobinopatie – rzadkie choroby krwi, takie jak talasemia czy anemia sierpowata, mogą prowadzić do zmiany struktury hemoglobiny. W takich przypadkach wynik może być nierzetelny, ponieważ zmodyfikowana struktura hemoglobiny wpływa na jej zdolność wiązania glukozy, co sprawia, że wyniki badania nie będą prawidłowe;
• przyjmowane leki – leki, takie jak erytropoetyna, mogą wpływać na produkcję czerwonych krwinek i zmieniać ich czas życia, co w konsekwencji może zaburzyć wynik HbA1c. Zmiany te mogą prowadzić do fałszywych wyników, zwłaszcza gdy lek zwiększa liczbę młodszych erytrocytów, które mogą mieć różny poziom glikozylacji.

Jak obniżyć hemoglobinę glikowaną?

Obniżenie poziomu hemoglobiny glikowanej (HbA1c) stanowi jeden z głównych celów terapeutycznych w leczeniu cukrzycy, co przekłada się na lepsze zdrowie oraz zmniejsza ryzyko powikłań cukrzycowych. Proces wymaga jednak zaangażowania pacjenta oraz bliskiej współpracy z zespołem terapeutycznym. Aby osiągnąć odpowiedni poziom hemoglobiny glikowanej, konieczne jest wprowadzenie modyfikacji zarówno w stylu życia, jak i w terapii farmakologicznej.

Zmiany w stylu życia

Zmiany w stylu życia to podstawa skutecznej kontroli stężenia glukozy we krwi. Bez nich nawet najlepsze leczenie farmakologiczne może nie przynieść oczekiwanych rezultatów. Jak obniżyć HbA1c za pomocą codziennych nawyków? Kluczowe są:

• dieta o niskim indeksie glikemicznym – wprowadzenie zdrowych nawyków żywieniowych jest fundamentem leczenia. Ważne jest, aby ograniczyć spożycie cukrów prostych, słodyczy i przetworzonej żywności. Zamiast tego warto sięgać po warzywa, produkty pełnoziarniste, zdrowe tłuszcze i błonnik. Regularne spożywanie posiłków w mniejszych porcjach może stabilizować poziom glukozy we krwi, co wpływa na poziom hemoglobiny glikowanej;
• aktywność fizyczna – regularna aktywność fizyczna, np. szybki marsz, jazda na rowerze czy wysiłek fizyczny trwający co najmniej 150 minut tygodniowo, ma kluczowe znaczenie w kontrolowaniu średniego poziomu glukozy i poprawie metabolizmu. U osób z nadwagą lub otyłością szczególnie ważna jest redukcja masy ciała, która może prowadzić do znacznej poprawy wyników HbA1c;
• ograniczenie używek – ograniczenie spożycia alkoholu i rzucenie palenia również wpływają na kontrolę cukrzycy. Palenie i nadmierne spożycie alkoholu mogą powodować niewyrównaną cukrzycę, dlatego ich eliminacja wspomaga leczenie.

Leczenie farmakologiczne

Badanie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) pozwala ocenić skuteczność terapii cukrzycy – podwyższony wynik wskazuje na niewystarczającą kontrolę glikemii. Lekarz, analizując wyniki HbA1c wraz z innymi parametrami monitorowania (np. glikemia na czczo, samoocena pacjenta), dostosowuje schemat leczenia do indywidualnych potrzeb.

Terapia farmakologiczna może obejmować:

• leki doustne – preparaty o różnych mechanizmach działania (np. metformina, gliklazyd, sitagliptyna, dapagliflozyna), które wspierają stabilny przebieg choroby i pomagają w utrzymaniu poziomu hemoglobiny glikowanej w odpowiednich granicach. W zależności od indywidualnej sytuacji pacjenta lekarz może dostosować dawki lub zmienić preparaty;
• insulina – w przypadkach, gdzie farmakoterapia doustna nie jest wystarczająca, może zostać włączona insulina, która pozwala na precyzyjne kontrolowanie stężenia glukozy we krwi. Pacjenci muszą regularnie monitorować poziom glukozy, aby zapobiegać ryzyku hipoglikemii i utrzymać stabilny poziom glukozy.

Ważne jest, aby pacjent ściśle przestrzegał zaleceń lekarza i regularnie przyjmował przepisane leki. Nigdy nie należy samodzielnie zmieniać dawkowania ani odstawiać leków na podstawie jednorazowego wyniku badania hemoglobiny glikowanej czy pomiaru glikemii, bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem. Nieprawidłowe modyfikacje mogą prowadzić do słabej kontroli cukrzycy i zwiększonego ryzyka powikłań cukrzycowych, takich jak uszkodzenie siatkówki oka, choroby nerek czy neuropatia.

FAQ

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące hemoglobiny glikowanej