Depresja a bezsenność i zaburzenia snu – jak rozpoznać, jak leczyć

Najważniejsze informacje

• Istnieje wyraźny związek między depresją a bezsennością. Powszechne jest współwystępowanie tych zaburzeń (jedno może sprzyjać rozwojowi drugiego).
• Zaburzenia snu w depresji mogą być leczone m.in. lekami przeciwdepresyjnymi o działaniu uspokajającym, zawierającymi takie substancje czynne jak trazodon, mirtazapina i mianseryna.
• Zachodzi pewne ryzyko wystąpienia bezsenności po antydepresantach, dlatego leczenie zaburzeń depresyjnych powinno być monitorowane przez lekarza.

Zaburzenia snu należą do częstych objawów depresji. Mogą przyjmować różne formy, począwszy od trudności z zasypianiem i częstego wybudzania się, aż po nadmierną senność i wydłużenie czasu snu. Problemy ze snem mogą dodatkowo nasilać zmęczenie, obniżać koncentrację i utrudniać codzienne funkcjonowanie. Jak można zaradzić bezsenności, by móc w pełni korzystać z regenerującej mocy snu?

Depresja a bezsenność – jaki mają związek?

Bezsenność to jeden z objawów depresji – te dwa zaburzenia bardzo często idą ze sobą w parze, choć są odrębnymi jednostkami chorobowymi. Kłopoty ze snem pojawiają się u 56% pacjentów z nawracającymi zaburzeniami nastroju. Podłoże bezsenności, podobnie jak depresji, jest nie do końca poznane. Wiadomo jednak, że w obu przypadkach jako czynniki sprawcze dużą rolę mogą odgrywać predyspozycje genetyczne, stres, a także traumatyczne wydarzenia życiowe.

Bezsenność nie jest jednak jedynym zaburzeniem snu, które może towarzyszyć depresji. U części osób występuje nadmierna senność i zwiększone zapotrzebowanie na sen, szczególnie w przypadku atypowej postaci depresji.

Występowanie bezsenności pogłębia pozostałe objawy depresji. Problemy ze snem mogą zwiększać zmęczenie, obniżać koncentrację i utrudniać codzienne funkcjonowanie. Istnieją dowody na to, iż z zaburzeniami snu wiąże się zwiększone ryzyko podejmowania prób samobójczych wśród osób przechodzących epizod depresyjny.

Depresja i bezsenność są również podobne pod względem spektrum objawowego. Obydwa zaburzenia powodują obniżenie nastroju, osłabienie sprawności poznawczej, pogorszenie codziennego funkcjonowania oraz dolegliwości somatyczne, np. bóle głowy.

Dodatkowo jedna choroba może wynikać z drugiej. Jeżeli bezsenność utrzymuje się długo i nie jest leczona, w wielu przypadkach prowadzi do rozwinięcia się depresji bądź innych problemów psychicznych.

Leczenie zaburzeń snu związanych z depresją

Bezsenność współwystępująca z depresją jest problemem klinicznym, którym powinien zająć się lekarz. W zależności od sytuacji terapia może obejmować leczenie depresji oraz działania ukierunkowane bezpośrednio na zaburzenia snu. Leczenie depresji może jednocześnie poprawić jakość snu, dlatego lekarz dobiera terapię z uwzględnieniem obu problemów.

Jedną z możliwości jest stosowanie leków przeciwdepresyjnych o działaniu uspokajającym. Takie preparaty, jak mirtazapina, mianseryna czy trazodon, mogą korzystnie wpływać na jakość snu. Nie są one jednak typowymi lekami nasennymi.

Co istotne, tabletki antydepresyjne, w przeciwieństwie do części leków nasennych, nie wiążą się z takim samym ryzykiem uzależnienia. Rodzaj leku, dawkę i czas jego stosowania lekarz dobiera indywidualnie, uwzględniając m.in. objawy depresji, charakter zaburzeń snu oraz inne choroby i przyjmowane preparaty.

Zaburzenia snu w depresji a higiena snu

Oprócz stosowania środków farmakologicznych istnieje jeszcze inna droga do uporania się z zaburzeniami snu towarzyszącymi depresji. Głównym filarem leczenia jest metoda behawioralna polegająca na eliminacji nawyków, które podtrzymują bezsenność, i zastąpienie ich przyzwyczajeniami sprzyjającymi zachowaniu higieny snu. W ramach terapii poznawczo-behawioralnej należy:

• pilnować regularności pór wstawania i kładzenia się spać, a także spożywania głównych posiłków (śniadania, obiadu, kolacji),
• w łóżku przebywać tylko podczas snu i aktywności seksualnej (nie należy spędzać w nim czasu na czytaniu czy jakichkolwiek innych czynnościach),
• wystrzegać się napojów i produktów z kofeiną (kawy, herbaty, czekolady) oraz zrezygnować z palenia papierosów na 6–8 godzin przed położeniem się spać,
• wyeliminować drzemki w ciągu dnia, które zakłócają cykl snu nocnego,
• codziennie zapewniać sobie dużą dawkę aktywności fizycznej, ale nie później niż na 4 godziny przed snem,
• poświęcać wieczory na wyciszające i odprężające czynności, takie jak czytanie, relaksująca kąpiel, masaże, medytacja, muzykoterapia czy aromaterapia,
• trzymać się rutyny związanej z zasypianiem,
• nie patrzeć na zegarek w czasie zasypiania (najlepiej całkiem usunąć go z sypialni lub przestawić w miejsce niewidoczne z łóżka),
• na godzinę przed snem odciąć się od źródeł światła niebieskiego emitowanego przez ekrany urządzeń elektronicznych (smartfonów, tabletów, laptopów, telewizorów).

Terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I) jest podstawową metodą leczenia bezsenności i może być stosowana również wtedy, gdy problemy ze snem współwystępują z innymi chorobami.

Leczenie zarówno depresji, jak i bezsenności to proces długotrwały. Ustąpienie objawów nie musi świadczyć o całkowitym zwalczeniu choroby. W każdej chwili może pojawić się nawrót, dlatego w przypadku jednoczesnego występowania problemów psychicznych i zaburzeń snu warto pozostawać pod opieką lekarza.

Bezsenność po antydepresantach

Osoby leczone antydepresantami, nawet jeśli występuje u nich prawidłowa odpowiedź na terapię, mogą doświadczać wtórnej bezsenności w efekcie przyjmowania tabletek antydepresyjnych, szczególnie z grupy SSRI (selektywnych inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny). Działania niepożądane w postaci problemów ze snem są wpisane w ryzyko związane z leczeniem. Podobnie jak inne możliwe skutki uboczne, pojawiają się tylko u części pacjentów.

Ani tabletek przeciwdepresyjnych, ani leków nasennych nigdy nie powinno się przyjmować na własną rękę. Dawkowanie i długość terapii są dobierane indywidualnie przez lekarza, któremu należy zgłaszać wszelkie objawy niepożądane.