Zawał serca – objawy, pierwsza pomoc, leczenie

Najważniejsze informacje

• Zawał serca jest nagłym niedokrwieniem mięśnia sercowego, które prowadzi do jego martwicy i stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.
• Objawy zawału mogą być typowe, takie jak silny ból w klatce piersiowej, duszność i pocenie się, ale często występują też symptomy nietypowe, zwłaszcza u kobiet i osób starszych.
• Ryzyko zawału serca zwiększają czynniki modyfikowalne, takie jak palenie tytoniu, nadciśnienie, wysoki poziom cholesterolu, cukrzyca, otyłość, brak aktywności fizycznej i niewłaściwa dieta.
• Główne przyczyny zawału to miażdżyca, zakrzepy w tętnicach wieńcowych oraz rzadziej skurcze naczyń wieńcowych lub inne mechanizmy ograniczające dopływ krwi do serca.
• Natychmiastowa pierwsza pomoc, szybkie wezwanie pogotowia i właściwe leczenie szpitalne znacząco zwiększają szanse przeżycia i ograniczają rozległość uszkodzeń mięśnia sercowego.

Zawał serca to nagłe i poważne zagrożenie życia, które wymaga natychmiastowej reakcji. Każda minuta opóźnienia zwiększa ryzyko trwałego uszkodzenia mięśnia sercowego i powikłań. Znajomość objawów, czynników ryzyka oraz zasad pierwszej pomocy może uratować życie – zarówno Twoje, jak i bliskich. Wyjaśniamy, jak rozpoznać zawał serca, jak powinna wyglądać pierwsza pomoc oraz jak przebiega jego leczenie.

Co to jest zawał serca?

Zawał serca (ICD-10: I21 – ostry zawał serca, I22 – ponowny zawał serca) to stan nagłego niedokrwienia mięśnia sercowego, prowadzący do obumarcia jego komórek i stanowiący bezpośrednie zagrożenie życia. 

Wymaga natychmiastowej interwencji medycznej, ponieważ każda minuta opóźnienia zwiększa ryzyko nieodwracalnych uszkodzeń i groźnych powikłań. Leczenie zawału serca polega na jak najszybszym przywróceniu przepływu krwi w zamkniętej tętnicy wieńcowej, zwykle za pomocą leczenia farmakologicznego lub zabiegu angioplastyki wieńcowej.

Zawał, znany również jako atak serca (MI – myocardial infarction), jest najczęściej skutkiem zamknięcia tętnicy wieńcowej przez zakrzep lub pękniętą blaszkę miażdżycową, co blokuje dopływ krwi do części serca. W rzadszych przypadkach może być spowodowany silnym skurczem naczyń wieńcowych lub innymi zaburzeniami przepływu tlenu.

Warto pamiętać, że objawy zawału nie zawsze są typowe – zwłaszcza u kobiet, osób starszych i pacjentów z cukrzycą. Oprócz bólu w klatce piersiowej mogą pojawić się duszność, nudności, osłabienie, zawroty głowy czy ból brzucha. Dlatego szybkie rozpoznanie i udzielenie pierwszej pomocy przy zawale znacząco zwiększa szanse przeżycia oraz ogranicza zakres uszkodzenia serca.

Czynniki ryzyka zawału serca

Ryzyko zawału serca wzrasta w przypadku obecności szeregu czynników, zarówno modyfikowalnych, jak i niemodyfikowalnych.

Czynniki modyfikowalne:

• Palenie tytoniu – dym papierosowy uszkadza naczynia krwionośne, sprzyja tworzeniu się blaszek miażdżycowych i zwiększa ryzyko zakrzepów.
• Nadciśnienie tętnicze – przewlekle podwyższone ciśnienie krwi przyspiesza uszkodzenie ścian tętnic i rozwój miażdżycy.
• Wysoki poziom cholesterolu – nadmiar LDL („złego cholesterolu”) sprzyja powstawaniu blaszek miażdżycowych w naczyniach wieńcowych.
• Cukrzyca – choroba zwiększa ryzyko uszkodzeń naczyń krwionośnych i przyspiesza proces miażdżycowy.
• Otyłość – zwłaszcza brzuszna, wiąże się z wyższym ciśnieniem krwi, zaburzeniami gospodarki lipidowej i zwiększonym ryzykiem zawału serca.
• Brak aktywności fizycznej i niewłaściwa dieta – siedzący tryb życia i dieta bogata w tłuszcze nasycone, cukry i sól zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.

Czynniki niemodyfikowalne:

• Czynniki genetyczne – predyspozycje rodzinne zwiększają ryzyko wystąpienia zawału nawet przy prawidłowym stylu życia.
• Przewlekły stres – długotrwałe napięcie psychiczne może prowadzić do nadciśnienia, zaburzeń rytmu serca i zwiększonego ryzyka zakrzepów.
• Wiek – ryzyko zawału rośnie wraz z wiekiem, szczególnie po 50. roku życia u mężczyzn i po menopauzie u kobiet.
• Płeć męska – mężczyźni chorują częściej i wcześniej niż kobiety, choć po menopauzie ryzyko kobiet znacząco wzrasta.

Znajomość czynników ryzyka pozwala na skuteczną profilaktykę zawału serca, zarówno pierwotną, jak i wtórną, po przebytym incydencie sercowym.

Przyczyny zawału serca

Zawał serca powstaje w wyniku nagłego ograniczenia dopływu krwi do mięśnia sercowego, co prowadzi do jego niedokrwienia i martwicy. Do najczęstszych przyczyn zaliczane są:

• Miażdżyca – jest główną przyczyną zawałów serca. Blaszki miażdżycowe odkładają się w tętnicach wieńcowych, stopniowo je zwężając. W momencie pęknięcia takiej blaszki dochodzi do gwałtownego ograniczenia przepływu krwi i powstania zawału.
• Zakrzep w tętnicy wieńcowej – może powstać na tle pękniętej blaszki miażdżycowej lub w wyniku zaburzeń krzepliwości krwi. Zakrzep całkowicie blokuje dopływ krwi do części mięśnia sercowego, co prowadzi do nagłego i często ciężkiego zawału.
• Skurcz naczyń wieńcowych (ang. spasm) – rzadziej występująca przyczyna zawału. Nagły, silny skurcz tętnicy ogranicza przepływ krwi, powodując niedokrwienie serca nawet przy braku zwężeń miażdżycowych.
• Inne, sporadyczne mechanizmy – obejmują np. zatory tłuszczowe, powietrzne lub skrzepliny pochodzące z serca, wady wrodzone naczyń wieńcowych, choroby zapalne naczyń lub urazy mechaniczne.

Zawał serca – objawy

Zawał mięśnia sercowego zwykle objawia się nagłym, silnym bólem w klatce piersiowej, który może mieć charakter piekący, uciskający lub dławicowy. Ból często promieniuje do:

• lewego barku i ramienia,
• szyi i szczęki,
• pleców lub nadbrzusza.

Wczesne objawy zawału serca

Pierwszymi objawami zawału serca są:

• nagłe uczucie ucisku lub ciężaru w klatce piersiowej, nawet o umiarkowanym nasileniu,
• duszność, która może wystąpić jeszcze przed bólem,
• nadmierne pocenie się i uczucie zimna,
• osłabienie, zawroty głowy, nudności lub wymioty.

Często te wczesne objawy są lekceważone, co opóźnia reakcję i zwiększa ryzyko powikłań.

Objawy zawału serca u kobiet i mężczyzn

U mężczyzn najczęściej dominuje klasyczny, silny ból w klatce piersiowej promieniujący do barku i szczęki. Mogą towarzyszyć mu: duszność, pocenie się, lęk, przyspieszone tętno.

U kobiet zawał serca może przebiegać mniej typowo. Obserwowane są:

• nudności i wymioty,
• ból w nadbrzuszu lub plecach,
• uczucie osłabienia i duszność.

Często u kobiet brak typowego, intensywnego bólu w klatce piersiowej sprawia, że zawał jest trudniejszy do rozpoznania. Warto pamiętać, że niemal każdy zawał serca może mieć objawy nietypowe, a szybkie rozpoznanie jest kluczowe dla przeżycia.

Objawy dodatkowe

Zawałowi towarzyszyć mogą również:

• bladość skóry, 
• zimne poty,
• lęk, uczucie niepokoju, 
• uczucie kołatanie serca,
• nagły ból mięśni,
• czasem omdlenia,
• ból podmostkowy lub w nadbrzuszu, mylony z niestrawnością.

Znajomość tych wczesnych i nietypowych objawów zawału serca pozwala na szybką reakcję, wczesne wezwanie pogotowia i wdrożenie pierwszej pomocy przy zawale, co znacząco zwiększa szanse na przeżycie i ogranicza rozległość uszkodzeń mięśnia sercowego.

Pierwsza pomoc przy zawale serca

W przypadku podejrzenia zawału serca każda minuta ma znaczenie – szybka i prawidłowa reakcja zwiększa szanse na przeżycie i ogranicza uszkodzenia mięśnia sercowego.

Kroki postępowania:

1. Natychmiast wezwij pogotowie – dzwoń pod numer 112 lub 999. Nie próbuj transportować chorego samodzielnie, jeśli nie jest to absolutnie konieczne.
2. Ułóż osobę w pozycji półsiedzącej z lekko podpartymi plecami. Taka pozycja zmniejsza obciążenie serca. Rozluźnij ciasną odzież i zapewnij dostęp świeżego powietrza, aby ułatwić choremu oddychanie.
3. Zachowaj spokój i uspokajaj poszkodowanego – panika może nasilić niepokojące objawy, np. przyspieszyć tętno i ciśnienie.
4. Podanie aspiryny – jeśli osoba nie ma przeciwwskazań (np. uczulenia lub problemów z krzepliwością), zalecane jest podanie 300 mg aspiryny. Aspiryna działa przeciwzakrzepowo, zmniejszając ryzyko powiększenia zakrzepu w tętnicy wieńcowej.
5. Nitrogliceryna, jeśli została przepisana przez lekarza, może być przyjęta zgodnie z zaleceniem – pomaga rozkurczyć naczynia i złagodzić ból.
6. Nie podawaj jedzenia, picia ani innych leków bez konsultacji medycznej. Niektóre substancje mogą pogorszyć stan chorego lub utrudnić leczenie w szpitalu.
7. Utrata przytomności – jeśli osoba straci przytomność, sprawdź oddech i w razie jego braku należy przeprowadzić resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO):
   • 30 uciśnięć klatki piersiowej na głębokość około 5–6 cm,
   • 2 oddechy ratownicze,
   • kontynuuj cykl do przyjazdu pogotowia lub odzyskania przytomności.

W przypadku zawału serca najważniejsze jest:

• Nigdy nie zwlekać z wezwaniem pomocy – zgodnie z określeniem stosowanym przez kardiologów czas to mięsień. Przyjmuje się, że kluczowe od momentu wystąpienia objawów jest dla ratowania mięśnia sercowego pierwsze 60 minut.
• Monitorować stan chorego, zwracając uwagę na oddech, przytomność i kolor skóry.
• Upewnić się, że pacjent pozostaje w bezpiecznej pozycji, nie wykonuje gwałtownych ruchów i pozostaje spokojny.

Znajomość pierwszej pomocy przy zawale serca oraz szybkiej reakcji może uratować życie. Nawet w przypadku wątpliwości warto podjąć działania i natychmiast skontaktować się z zespołem ratowniczym.

Diagnostyka zawału serca i leczenie w szpitalu

Po przybyciu do szpitala osoby z podejrzeniem zawału serca kluczowe jest szybkie potwierdzenie diagnozy oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia, aby ograniczyć rozległość uszkodzeń mięśnia sercowego i zapobiec powikłaniom.

Diagnostyka:

1. EKG (elektrokardiogram) – podstawowe badanie wykorzystywane do wykrycia zmian charakterystycznych dla zawału serca, takich jak uniesienie odcinka ST (STEMI) czy objawy zawału podwsierdziowego (NSTEMI). EKG pozwala również monitorować rytm serca i wykrywać arytmie.
2. Markery sercowe – badania krwi wykrywają podwyższone stężenie białek uwalnianych przez uszkodzony mięsień sercowy, np. troponin. Wysoki poziom troponin potwierdza rozległość zawału i pomaga ocenić ryzyko powikłań.
3. Koronarografia – inwazyjne badanie obrazowe naczyń wieńcowych, które pozwala zlokalizować zwężenia lub zakrzepy. Często umożliwia jednoczesne przeprowadzenie angioplastyki i wszczepienia stentu, przywracając przepływ krwi do mięśnia sercowego.

Na leczenie zawału serca składają się:

1. Farmakoterapia
   • Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe – aspiryna, inhibitory P2Y12, heparyna; zapobiegają dalszemu powiększaniu się zakrzepu.
   • Leki trombolityczne – rozpuszczają już istniejący zakrzep, stosowane w określonych przypadkach.
   • Leki wspomagające serce – beta-blokery, ACE-inhibitory, statyny i leki moczopędne w zależności od stanu pacjenta.
2. Interwencje inwazyjne
   • Angioplastyka wieńcowa – udrożnienie zwężonej tętnicy balonikiem.
   • Wszczepienie stentu – utrzymanie drożności naczynia i zmniejszenie ryzyka nawrotu zawału.
3. Leczenie objawowe i rehabilitacja po zawale
   • Monitorowanie rytmu serca i ciśnienia, podawanie leków łagodzących objawy.
   • Rehabilitacja kardiologiczna – stopniowa aktywność fizyczna i edukacja zdrowotna.
   • Długotrwała farmakoterapia i kontrola czynników ryzyka, aby zapobiec kolejnym zawałom.

Rozległy zawał serca zwiększa ryzyko powikłań i śmierci, a odpowiednia terapia może znacząco poprawić rokowanie pacjenta.

Powikłania i rokowanie po zawale serca

Zawał serca może prowadzić do szeregu powikłań, zarówno wkrótce po incydencie, jak i w dłuższej perspektywie. Ich wystąpienie zależy od rozległości uszkodzeń mięśnia sercowego, czasu udzielenia pomocy oraz obecności chorób współistniejących.

Możliwe skutki zawału serca to:

• Niewydolność serca – uszkodzony mięsień sercowy nie pompuje krwi efektywnie, co prowadzi do duszności, obrzęków i zmęczenia.
• Zaburzenia rytmu serca – arytmie mogą być łagodne lub zagrażające życiu (migotanie komór, tachykardia).
• Wstrząs kardiogenny – ciężkie niedokrwienie serca prowadzi do niewydolności krążenia i zagraża życiu.
• Powikłania mechaniczne serca – rzadkie, ale groźne, np. pęknięcie przegrody międzykomorowej, uszkodzenie zastawek lub ściany serca.

Rokowanie po zawale serca zależy od szybkości wdrożenia leczenia, rozległości uszkodzenia mięśnia sercowego oraz dalszego przestrzegania zaleceń kardiologicznych. W przypadku ostrego zawału serca kluczowe znaczenie ma natychmiastowe udzielenie pomocy medycznej – im szybciej zostanie przywrócony przepływ krwi w tętnicy wieńcowej, tym większe szanse na uniknięcie trwałych uszkodzeń serca. Na rokowanie wpływają także wiek pacjenta oraz obecność chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca czy nadciśnienie tętnicze. 

Rozległy zawał serca wiąże się z wyższym ryzykiem śmierci i powikłań, dlatego wymaga intensywnej rehabilitacji, długotrwałej farmakoterapii i stałej kontroli lekarskiej. 

Istotną rolę w poprawie rokowania odgrywa profilaktyka wtórna, obejmująca kontrolę ciśnienia, poziomu cholesterolu i glikemii, rezygnację z palenia, regularną aktywność fizyczną oraz ścisłe przestrzeganie zaleceń kardiologa – działania te znacząco zmniejszają ryzyko kolejnego zawału.

Profilaktyka zawału serca

Zapobieganie zawałowi serca obejmuje zarówno działania mające na celu ograniczenie czynników ryzyka, jak i wczesne wykrywanie chorób sercowo-naczyniowych. Profilaktyka jest szczególnie istotna u osób z nadciśnieniem, cukrzycą, podwyższonym poziomem cholesterolu czy obciążeniem genetycznym.

Podstawowe zasady profilaktyki:

• Kontrola ciśnienia tętniczego – regularne pomiary i leczenie nadciśnienia zmniejszają ryzyko uszkodzenia naczyń wieńcowych.
• Monitorowanie poziomu cholesterolu i glikemii – utrzymanie prawidłowych wartości LDL, HDL i glukozy we krwi ogranicza rozwój miażdżycy i cukrzycy.
• Rzucenie palenia – papierosy uszkadzają naczynia krwionośne i zwiększają ryzyko powstania zakrzepów.
• Regularna aktywność fizyczna – umiarkowane ćwiczenia aerobowe (spacery, pływanie, jazda na rowerze) poprawiają kondycję serca, ciśnienie krwi i gospodarkę lipidową.
• Zdrowa dieta – dieta bogata w warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty, ryby i zdrowe tłuszcze (np. oliwa z oliwek) oraz ograniczenie soli, cukrów i tłuszczów nasyconych wspiera profilaktykę sercowo-naczyniową.
• Leczenie chorób serca i regularne wizyty u lekarza – kontrola nadciśnienia, cukrzycy, arytmii i innych schorzeń zmniejsza ryzyko zawału.

Regularne stosowanie zasad profilaktyki pozwala znacząco zmniejszyć ryzyko zawału serca i poprawić jakość życia, nawet u osób z predyspozycjami genetycznymi.

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące zawału serca