Czym są analogi GLP-1, jak działają i jak wspomagają odchudzanie?

Najważniejsze informacje

• Analogi GLP-1 (m.in. liraglutyd i semaglutyd) to leki na receptę, które naśladują działanie naturalnego hormonu jelitowego GLP-1, regulującego poziom glukozy we krwi i apetyt.
• Działają wielokierunkowo: zwiększają wydzielanie insuliny zależnie od glikemii, hamują łaknienie w mózgu i spowalniają opróżnianie żołądka, co sprzyja dłuższemu uczuciu sytości.
• Są stosowane w leczeniu cukrzycy typu 2 oraz otyłości, umożliwiając u wielu pacjentów redukcję kilkunastu procent masy ciała.
• Najczęstsze działania niepożądane dotyczą przewodu pokarmowego (nudności, biegunka, zaparcia) i zwykle mają charakter przejściowy.
• Terapia wymaga kwalifikacji lekarskiej, regularnych kontroli oraz zmiany stylu życia – dieta i aktywność fizyczna pozostają niezbędnym elementem leczenia.

Analogi GLP-1, często określane potocznie jako „zastrzyki na odchudzanie”, zrewolucjonizowały leczenie otyłości i cukrzycy typu 2. Choć nazwa bywa uproszczeniem, mechanizm ich działania jest dobrze poznany i potwierdzony w badaniach klinicznych. Jak dokładnie działają te leki, komu są zalecane i o czym trzeba pamiętać przed rozpoczęciem terapii?

Co to są analogi GLP-1 (agoniści receptora GLP-1) i jak działają?

GLP-1 (glukagonopodobny peptyd-1, ang. Glucagon-Like Peptide-1) to naturalny hormon inkretynowy wytwarzany przez komórki L jelita cienkiego w odpowiedzi na posiłek. Jego główną rolą jest regulacja poziomu glukozy poprzez zależne od glukozy wydzielanie insuliny oraz hamowanie wydzielania glukagonu. GLP-1 wpływa również na uczucie sytości i apetyt.

Analogi GLP-1, określane również jako agoniści receptora GLP-1, to leki inkretynowe naśladujące działanie naturalnego hormonu GLP-1. Mają przedłużone działanie w organizmie, dzięki czemu mogą być wykorzystywane w leczeniu m.in. cukrzycy typu 2 oraz choroby otyłościowej.

Naturalny GLP-1 jest szybko rozkładany przez enzym DPP-4 (dipeptydylopeptydazę-4) i działa w organizmie przez zaledwie kilka minut. Zmodyfikowane cząsteczki wykorzystywane w lekach z grupy agonistów receptora GLP-1 są bardziej odporne na ten proces, dzięki czemu ich działanie utrzymuje się znacznie dłużej.

Początkowo leki te były stosowane głównie w leczeniu cukrzycy typu 2. Z czasem wykazano, że ich wpływ na apetyt, sytość i opróżnianie żołądka może prowadzić również do istotnej redukcji masy ciała. Obecnie wybrane preparaty są stosowane także w farmakologicznym leczeniu otyłości.

Do najczęściej stosowanych substancji z tej grupy należą:

• liraglutyd (podawany raz dziennie), np. Saxenda; 
• semaglutyd (raz w tygodniu; dostępny również w postaci doustnej), np. Wegovy,   Ozempic i Rybelsus, przy czym wskazania poszczególnych leków różnią się;
• dulaglutyd (raz w tygodniu), np. Trulicity.

Tirzepatyd, np. Mounjaro, nie jest natomiast analogiem GLP-1 w ścisłym znaczeniu. To podwójny agonista receptorów GLP-1 i GIP, należący do nowej generacji terapii inkretynowych. Jest stosowany zarówno w leczeniu cukrzycy typu 2, jak i w kontroli masy ciała u pacjentów spełniających określone kryteria (występuje w fabrycznie napełnionym wstrzykiwaczu, czyli Mounjaro Kwikpen).

GLP-1 w tabletkach a zastrzyki

Leki z grupy agonistów receptora GLP-1 podaje się najczęściej podskórnie za pomocą fabrycznie przygotowanego wstrzykiwacza (pena). W zależności od preparatu lek stosuje się raz dziennie lub raz w tygodniu.

Dostępna jest również doustna postać semaglutydu. W 2026 r. w Unii Europejskiej rozszerzono także zastosowanie doustnego Wegovy w leczeniu otyłości u dorosłych. Tabletki przyjmuje się na czczo, zgodnie ze szczegółowymi zaleceniami dotyczącymi danego preparatu.

Dawkowanie ustala lekarz. Terapię rozpoczyna się od dawki początkowej, a następnie – zależnie od konkretnego leku – stopniowo ją zwiększa. Miareczkowanie (stopniowe zwiększanie dawki) pozwala ograniczyć ryzyko wystąpienia dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Jaki jest mechanizm działania hormonu GLP-1?

Skuteczność agonistów receptora GLP-1 wynika z ich wielokierunkowego działania, obejmującego regulację glikemii, wpływ na apetyt oraz przewód pokarmowy.

Jak leki GLP-1 wpływają na regulację poziomu cukru we krwi?

Po związaniu z receptorem GLP-1R w komórkach beta wysp trzustkowych GLP-1 zwiększa wewnątrzkomórkowy poziom cAMP, co wspiera wydzielanie insuliny zależne od glukozy. Jednocześnie zmniejsza wydzielanie glukagonu przez komórki alfa trzustki.

W efekcie agoniści receptora GLP-1:

• zwiększają wydzielanie insuliny przez komórki beta trzustki głównie po posiłku, gdy poziom glukozy jest podwyższony;
• hamują wydzielanie glukagonu, hormonu odpowiedzialnego za wzrost stężenia cukru we krwi;
• pomagają poprawić kontrolę glikemii;
• zmniejszają poposiłkowe wzrosty stężenia glukozy.

Działanie zależne od poziomu glukozy wiąże się z niewielkim ryzykiem hipoglikemii przy stosowaniu tych leków w monoterapii. Ryzyko może być większe, gdy są one łączone z insuliną lub pochodnymi sulfonylomocznika.

Wpływ analogów GLP-1 na ośrodek głodu i sytości

Agoniści receptora GLP-1 wpływają również na struktury ośrodkowego układu nerwowego odpowiedzialne za regulację apetytu. Zmniejszają odczuwanie głodu, zwiększają uczucie sytości i ograniczają ilość spożywanego pokarmu.

U części pacjentów obserwuje się również mniejszą ochotę na przekąski czy produkty wysokoenergetyczne. Potoczne określenie „food noise” odnosi się do natrętnych myśli o jedzeniu i ciągłego koncentrowania się na posiłkach.

Opóźnienie opróżniania żołądka dzięki lekom GLP-1

Agoniści receptora GLP-1 opóźniają opróżnianie żołądka, dzięki czemu pokarm dłużej pozostaje w przewodzie pokarmowym. Sprzyja to dłuższemu uczuciu pełności i może ograniczać ilość spożywanego pokarmu. Jednocześnie mechanizm ten może odpowiadać za część działań niepożądanych, takich jak:

• nudności;
• uczucie przepełnienia;
• wzdęcia;
• dyskomfort w jamie brzusznej.

W jaki sposób leki GLP-1 pomagają w odchudzaniu?

Połączenie działania na oś jelitowo-mózgową, regulację apetytu oraz opróżnianie żołądka sprawia, że leki GLP-1 mogą ułatwiać ograniczenie ilości spożywanych kalorii.

W praktyce pacjenci najczęściej:

• jedzą mniejsze porcje, szybciej odczuwając sytość w trakcie posiłku;
• rzadziej sięgają po przekąski między posiłkami;
• zgłaszają mniejszą ochotę na słodycze i tłuste potrawy, co ułatwia ograniczenie wysokoenergetycznych produktów.

W efekcie agoniści receptora GLP-1 zmniejszają spożycie energii i wspierają redukcję masy ciała. W badaniach redukcja masy ciała była związana przede wszystkim z utratą tkanki tłuszczowej. Jednocześnie podczas terapii istotne jest dbanie o ochronę beztłuszczowej masy ciała, w tym mięśni, poprzez odpowiednią dietę i aktywność fizyczną.

Czym różnią się: semaglutyd, liraglutyd i tirzepatyd?

Współczesna farmakoterapia otyłości obejmuje kilka substancji o odmiennym profilu działania.

• Liraglutyd – agonista receptora GLP-1 o stosunkowo krótkim czasie działania, podawany podskórnie raz dziennie.
• Semaglutyd – długo działający agonista receptora GLP-1, dostępny w określonych preparatach w postaci podskórnej oraz doustnej. Poszczególne produkty zawierające semaglutyd mają różne wskazania.
• Tirzepatyd – ko-agonista receptorów GLP-1 i GIP. Oddziałuje jednocześnie na dwa szlaki inkretynowe, wpływając na gospodarkę glukozową, apetyt i masę ciała.

Skuteczność tirzepatydu w leczeniu cukrzycy typu 2 oceniano m.in. w programie SURPASS, natomiast jego zastosowanie w leczeniu otyłości – w badaniach SURMOUNT. Wyniki tych badań potwierdziły jego wysoką skuteczność w redukcji masy ciała i poprawie kontroli metabolicznej.

Dodatkowe korzyści metaboliczne: układ krążenia, wątroba (MASLD) i nerki

Korzyści wynikające ze stosowania terapii inkretynowych mogą wykraczać poza samą redukcję masy ciała i poprawę glikemii. Zakres tych efektów zależy jednak od konkretnej substancji, wskazania i stanu zdrowia pacjenta.

Wpływ GLP-1 na układ krążenia

U części pacjentów leczenie agonistami GLP-1 wiąże się z korzystnym wpływem na ryzyko sercowo-naczyniowe. W badaniach wykazano m.in. zmniejszenie ryzyka wybranych poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych, takich jak zawał serca czy udar, u określonych grup pacjentów.

Terapia może również przyczyniać się do obniżenia ciśnienia tętniczego oraz poprawy niektórych parametrów lipidowych.

Stłuszczenie wątroby a stosowanie GLP-1

Redukcja masy ciała i poprawa wrażliwości na insulinę mogą korzystnie wpływać na metabolicznie związane stłuszczenie wątroby (MASLD). W przypadku terapii inkretynowych obserwuje się zmniejszenie zawartości tłuszczu w wątrobie, jednak zakres i znaczenie tego efektu zależą od konkretnego leku.

Działanie leków GLP-1 na nerki

Niektóre leki inkretynowe wykazują również działanie korzystne dla nerek. W badaniach oceniano m.in. wpływ terapii na albuminurię i progresję przewlekłej choroby nerek. Nie należy jednak utożsamiać efektów poszczególnych preparatów – korzyści zależą od konkretnej substancji i grupy pacjentów.

Czy stosowanie GLP-1 jest bezpieczne? Skutki uboczne i przeciwwskazania

Leki z grupy agonistów receptora GLP-1 są stosowane pod nadzorem lekarza, a ich profil bezpieczeństwa został oceniony w badaniach klinicznych. Jak każda farmakoterapia, mogą jednak powodować działania niepożądane i nie są odpowiednie dla każdego pacjenta.

Najczęstsze działania niepożądane

Najczęściej obserwowane działania niepożądane dotyczą przewodu pokarmowego i obejmują:

• nudności,
• biegunkę lub zaparcia,
• wymioty,
• bóle brzucha i wzdęcia,
• uczucie przepełnienia.

Objawy najczęściej pojawiają się na początku terapii lub po zwiększeniu dawki. Stopniowe zwiększanie dawki pomaga ograniczyć ich nasilenie. Podobny profil działań niepożądanych obserwuje się m.in. przy stosowaniu semaglutydu. 

Przeciwwskazania i sytuacje wymagające szczególnej ostrożności

Przeciwwskazania zależą od konkretnego preparatu, dlatego zawsze należy sprawdzić informacje dotyczące danego leku. Szczególnej uwagi wymagają m.in.:

• rak rdzeniasty tarczycy w wywiadzie osobistym lub rodzinnym oraz zespół MEN 2 – w przypadku preparatów, dla których takie przeciwwskazanie obowiązuje;
• nadwrażliwość na substancję czynną lub którykolwiek składnik leku;
• ciąża – leki te nie są przeznaczone do stosowania w celu redukcji masy ciała podczas ciąży;
• ciężkie zaburzenia opróżniania żołądka, w tym gastropareza – w zależności od preparatu mogą stanowić przeciwwskazanie lub wymagać szczególnej ostrożności;
• przebyte zapalenie trzustki – wymaga indywidualnej oceny lekarskiej.

Terapia wymaga również poinformowania lekarza o innych przyjmowanych lekach i chorobach współistniejących.

Dieta wspierająca terapię GLP-1 – co jeść podczas leczenia?

Dieta podczas terapii powinna wspierać redukcję masy ciała, dostarczać odpowiedniej ilości składników odżywczych i jednocześnie ograniczać dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Warto:

• spożywać mniejsze posiłki, dostosowane do zmniejszonego apetytu;
• zadbać o odpowiednią podaż białka (min. 1,2 – 1,5 g na kg masy ciała), która pomaga chronić masę mięśniową podczas redukcji masy ciała;
• uwzględniać warzywa, owoce i produkty pełnoziarniste jako źródła błonnika;
• ograniczyć bardzo tłuste, smażone i ciężkostrawne potrawy, które mogą nasilać nudności i uczucie przepełnienia;
• dbać o odpowiednie nawodnienie;
• dostosowywać wielkość i częstotliwość posiłków do indywidualnej tolerancji leczenia.

Nie ma jednej uniwersalnej diety dla wszystkich osób przyjmujących leki GLP-1. Sposób żywienia powinien być dopasowany do stanu zdrowia, zapotrzebowania energetycznego, aktywności fizycznej oraz tolerancji leku.

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące analogów GLP-1