Otyłość trzewna – tłuszcz wokół narządów. Jak ją rozpoznać i zmniejszyć?

Najważniejsze informacje

• Otyłość trzewna to nadmierne gromadzenie się tkanki tłuszczowej w jamie brzusznej, bezpośrednio wokół narządów wewnętrznych. 
• Ten typ otyłości w sposób istotny zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego oraz chorób sercowo-naczyniowych.
• Problem dotyczy nie tylko osób z nadwagą lub otyłością, ale również pacjentów z prawidłową masą ciała, u których występuje tzw. otyłość metaboliczna przy prawidłowym BMI. 
• Podstawą leczenia jest trwała zmiana stylu życia, a w wybranych przypadkach – farmakoterapia prowadzona pod kontrolą lekarza.

Otyłość trzewna to jeden z najbardziej podstępnych typów otyłości – często rozwija się bez wyraźnych objawów, a jej konsekwencje mogą dotyczyć niemal każdego układu w organizmie. W artykule wyjaśniamy, czym dokładnie jest otyłość trzewna, jak ją rozpoznać i jakie metody – od zmiany stylu życia po nowoczesne leczenie farmakologiczne – pozwalają skutecznie zmniejszyć jej ilość i ograniczyć ryzyko powikłań.

Czym jest otyłość trzewna i dlaczego jest tak niebezpieczna?

Otyłość trzewna, nazywana również otyłością brzuszną, wisceralną lub androidalną (typ „jabłko”), polega na odkładaniu się tłuszczu głęboko w jamie brzusznej, a nie jedynie pod skórą. Tkanka tłuszczowa trzewna otacza m.in. wątrobę, trzustkę, jelita i nerki, wpływając bezpośrednio na ich funkcjonowanie.

Zasadnicza różnica między tłuszczem trzewnym a podskórnym polega na jego aktywności metabolicznej. Tłuszcz trzewny:

• produkuje cytokiny prozapalne,
• nasila insulinooporność,
• sprzyja zaburzeniom lipidowym,
• wpływa na regulację ciśnienia tętniczego.

To właśnie dlatego otyłość trzewna wiąże się z dużo większym ryzykiem powikłań niż otyłość pośladkowo-udowa (typ „gruszka”).

Otyłość metaboliczna przy prawidłowej masie ciała (MONW)

Warto podkreślić, że prawidłowe BMI nie wyklucza problemu. U części osób występuje tzw. MONW (ang. Metabolically Obese Normal Weight) – pacjent wygląda na szczupłego, ale ma nadmiar tłuszczu trzewnego i cechy zespołu metabolicznego. W takich przypadkach ryzyko zdrowotne bywa porównywalne z klasyczną otyłością.

Przyczyny i czynniki ryzyka otyłości trzewnej

Rozwój otyłości trzewnej jest wynikiem wieloczynnikowego procesu, w którym główną rolę odgrywa styl życia, ale istotne są również czynniki biologiczne i hormonalne.

Styl życia

Do najważniejszych czynników sprzyjających odkładaniu się tłuszczu trzewnego należą:

• dieta bogata w cukry proste, słodzone napoje i produkty wysoko przetworzone,
• spożycie tłuszczów trans i nadmiar alkoholu,
• niskie spożycie błonnika i białka,
• siedzący tryb życia i niska spontaniczna aktywność (NEAT),
• brak regularnego treningu oporowego, prowadzący do utraty masy mięśniowej.

Czynniki biologiczne i hormonalne

Znaczenie mają również:

• predyspozycje genetyczne,
• wiek i fizjologiczne spowolnienie metabolizmu,
• zmiany hormonalne (menopauza, andropauza),
• choroby takie jak insulinooporność, PCOS, niedoczynność tarczycy – niedoczynność tarczycy rzadko jest samodzielną przyczyną otyłości trzewnej, ale może ją pośrednio nasilać przez obniżenie wydatku energetycznego i zmęczenie,
• przewlekły stres i niedobór snu, zwiększające stężenie kortyzolu,
• długotrwałe stosowanie niektórych leków, np. glikokortykosteroidów.

Związek z innymi typami otyłości

Otyłość trzewna często współwystępuje z otyłością ogólną, ale może także występować niezależnie od nadmiernej masy ciała. Jest ściśle powiązana z tzw. otyłością metaboliczną, w której dominują zaburzenia gospodarki węglowodanowo-lipidowej mimo pozornie umiarkowanej masy ciała. 

U części pacjentów obserwuje się również sarkopenię, czyli obniżoną masę mięśniową przy jednoczesnym nadmiarze tłuszczu trzewnego, co dodatkowo pogarsza metabolizm i zwiększa ryzyko powikłań.

Jak rozpoznać otyłość trzewną? Pomiary i diagnostyka

Rozpoznanie otyłości trzewnej wymaga spojrzenia szerzej niż tylko na masę ciała. Dlatego sam wskaźnik BMI (Body Mass Index) nie jest wystarczającym narzędziem diagnostycznym. Istnieje jednak kilka prostych i bardziej zaawansowanych metod, które pozwalają ocenić ryzyko.

Proste pomiary antropometryczne

Najłatwiejszym i rekomendowanym narzędziem przesiewowym jest pomiar obwodu talii:

• ≥ 80 cm u kobiet,
• ≥ 94 cm u mężczyzn.

Wartości te wiążą się ze zwiększonym ryzykiem metabolicznym. Pomocniczo stosuje się również:

• WHR (talia/biodra) – >0,85 u kobiet i >1,0 u mężczyzn,
• WHtR (talia/wzrost) – wartości ≥0,5 sugerują ryzyko.

BMI pozostaje wskaźnikiem pomocniczym, ale nie wyklucza otyłości trzewnej, jeśli mieści się w normie.

Analiza składu ciała i badania

Uzupełnieniem diagnostyki są:

• BIA – pozwala oszacować ilość tłuszczu trzewnego,
• DXA – dokładniejsza ocena składu ciała,
• TK i MRI – metody referencyjne, stosowane w szczególnych sytuacjach klinicznych.

Badania laboratoryjne

Lekarz może zlecić:

• glikemię na czczo i HbA1c,
• profil lipidowy,
• enzymy wątrobowe (ALT, AST),
• ocenę ciśnienia tętniczego.

Nieprawidłowe wyniki często odzwierciedlają metaboliczne konsekwencje tłuszczu trzewnego.

Skutki zdrowotne otyłości trzewnej

Nadmiar tłuszczu trzewnego ma wpływ na niemal każdy układ organizmu. Skutki otyłości trzewnej są znacznie poważniejsze niż konsekwencje nadmiaru tłuszczu podskórnego.

Powikłania metaboliczne i sercowo-naczyniowe:

• insulinooporność i cukrzyca typu 2,
• nadciśnienie tętnicze,
• dyslipidemia i zespół metaboliczny,
• przyspieszony rozwój miażdżycy, prowadzący do choroby wieńcowej, zawału serca, udaru mózgu.

Inne następstwa:

• niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD),
• zaburzenia hormonalne i płodności,
• zwiększone ryzyko niektórych nowotworów,
• bezdech senny, bóle kręgosłupa i stawów,
• obniżenie jakości życia i samopoczucia psychicznego.

Jak zmniejszyć otyłość trzewną – dieta

Redukcja tłuszczu trzewnego wymaga systematycznego, długoterminowego podejścia, a nie krótkotrwałych diet. Celem jest umiarkowany ujemny bilans energetyczny, który pozwala zmniejszać ilość tłuszczu trzewnego przy jednoczesnym zachowaniu lub odbudowie masy mięśniowej. Drastyczne diety niskokaloryczne są niewskazane, ponieważ nasilają utratę mięśni i mogą pogarszać insulinooporność.

Najlepsze efekty przynosi dieta o niskiej gęstości energetycznej, oparta na wzorcu śródziemnomorskim. Powinna ona dostarczać odpowiedniej ilości białka, błonnika oraz zdrowych tłuszczów, przy jednoczesnym ograniczeniu składników sprzyjających odkładaniu się tłuszczu trzewnego. 

Zalecany model żywienia obejmuje:

• dużą ilość warzyw, produktów pełnoziarnistych i nasion roślin strączkowych,
• chude źródła białka (ryby, drób, nabiał) oraz tłuszcze nienasycone, takie jak oliwa z oliwek, orzechy i awokado.

Równie istotne jest ograniczenie cukrów prostych, szczególnie ze słodzonych napojów i żywności wysoko przetworzonej, a także eliminacja tłuszczów trans i alkoholu, który sprzyja gromadzeniu tłuszczu w jamie brzusznej i wątrobie. W praktyce pomocne są:

• regularne posiłki, kontrola wielkości porcji oraz zwiększenie udziału białka i błonnika w diecie,
• planowanie jadłospisu z uwzględnieniem trybu życia, pracy zmianowej i współistniejących chorób.

Redukcja 5-10% masy ciała wiąże się z istotnym spadkiem tłuszczu trzewnego i poprawą parametrów metabolicznych.

W przypadku trudności z utrzymaniem zaleceń dietetycznych warto skorzystać ze wsparcia dietetyka, a u wybranych pacjentów rozważyć elementy żywienia medycznego jako uzupełnienie terapii. 

Jak zmniejszyć otyłość trzewną – aktywność fizyczna

Aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych elementów redukcji otyłości trzewnej i powinna stanowić stały element terapii. Regularny ruch poprawia wrażliwość insulinową, wspiera redukcję tłuszczu trzewnego oraz korzystnie wpływa na układ sercowo-naczyniowy, niezależnie od tempa spadku masy ciała.

Najlepsze efekty przynosi połączenie różnych form wysiłku, zgodnie z aktualnymi zaleceniami dla osób dorosłych:

• trening aerobowy o umiarkowanej intensywności (np. szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie, taniec) w łącznym wymiarze 150-300 minut tygodniowo,
• trening oporowy/siłowy wykonywany 2-3 razy w tygodniu, który pomaga utrzymać lub zwiększyć masę mięśniową i przeciwdziała odkładaniu się tłuszczu trzewnego.

Nie należy pomijać znaczenia codziennej spontanicznej aktywności (ang. NEAT – Non-Exercise Activity Thermogenesis). Regularne przerwy od siedzenia, chodzenie, wybieranie schodów zamiast windy czy drobny ruch w ciągu dnia mają realny wpływ metaboliczny i uzupełniają zaplanowane treningi.

Rodzaj i intensywność ćwiczeń powinny być dostosowane do wieku, poziomu sprawności i chorób współistniejących, takich jak nadciśnienie, choroby serca czy zwyrodnienia stawów. W takich sytuacjach szczególnie korzystne jest wsparcie fizjoterapeuty lub trenera medycznego, który pomoże bezpiecznie zaplanować aktywność i zwiększać obciążenia stopniowo.

Farmakologiczne leczenie otyłości trzewnej

Podstawą redukcji otyłości trzewnej pozostaje zmiana stylu życia, jednak u części pacjentów sama dieta i aktywność fizyczna nie pozwalają osiągnąć celów terapeutycznych. W takich sytuacjach, po ocenie stanu zdrowia i ryzyka metabolicznego, lekarz może rozważyć włączenie farmakoterapii jako uzupełnienia leczenia niefarmakologicznego. 

Leki na otyłość są przeznaczone głównie dla osób z otyłością (BMI ≥ 30 kg/m²) lub z nadwagą (BMI ≥ 27 kg/m²) i współistniejącymi chorobami, takimi jak cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze czy dyslipidemia, zwłaszcza gdy dominuje typ trzewny.

Nowoczesne leczenie farmakologiczne opiera się na preparatach wpływających na regulację apetytu, sytości i metabolizmu. Szczególną rolę odgrywają analogi GLP-1 (leki inkretynowe), które działają poprzez ośrodkowy układ nerwowy i przewód pokarmowy – zmniejszają łaknienie, wydłużają uczucie sytości, spowalniają opróżnianie żołądka oraz poprawiają gospodarkę glukozowo-insulinową. 

Badania kliniczne potwierdzają, że stosowane równolegle z modyfikacją stylu życia prowadzą do istotnej redukcji masy ciała i poprawy parametrów metabolicznych, w tym zmniejszenia ilości tłuszczu trzewnego.

Decyzję o rozpoczęciu leczenia, doborze preparatu i dawkowaniu zawsze podejmuje lekarz, a terapia wymaga regularnego monitorowania. Leki na otyłość są dostępne wyłącznie na receptę i nie powinny być stosowane bez konsultacji medycznej. 

Otyłość trzewna u kobiet i mężczyzn

Otyłość trzewna stanowi istotne zagrożenie zdrowotne zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn, jednak jej przebieg i konsekwencje różnią się w zależności od płci, głównie ze względu na uwarunkowania hormonalne. 

U mężczyzn naturalnie częściej dochodzi do gromadzenia tłuszczu w okolicy brzucha, co prowadzi do sylwetki typu „jabłko”. Zjawisko to nasila się wraz z wiekiem i spadkiem poziomu testosteronu (andropauza) i jest silnie powiązane z wyższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, zaburzeń erekcji oraz obniżenia libido.

U kobiet przed menopauzą dominującym typem jest rozmieszczenie tłuszczu w okolicy bioder i ud, co ma związek z ochronnym działaniem estrogenów. Po menopauzie, w wyniku spadku ich stężenia, dochodzi jednak do redystrybucji tkanki tłuszczowej w kierunku jamy brzusznej, co znacząco zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2 i chorób serca. U kobiet w wieku rozrodczym nadmiar tłuszczu trzewnego może dodatkowo zaburzać gospodarkę hormonalną, sprzyjać nieregularnym cyklom miesiączkowym, problemom z płodnością oraz współwystępować z zespołem policystycznych jajników (PCOS).

Mimo odmiennych momentów „krytycznych” w życiu (ciąża, menopauza, andropauza), zasady profilaktyki i leczenia pozostają wspólne dla obu płci. Obejmują one regularną kontrolę obwodu talii, okresowe badania metaboliczne (glikemia, profil lipidowy, ciśnienie tętnicze) oraz konsekwentne prowadzenie zdrowego stylu życia opartego na racjonalnej diecie i regularnej aktywności fizycznej. 

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące otyłości trzewnej