Zaburzenia płodności – objawy, przyczyny i możliwości leczenia

Najważniejsze informacje

• Zaburzenia płodności to trudności z uzyskaniem ciąży po 12 miesiącach regularnego współżycia bez antykoncepcji; dotyczą zarówno kobiet, jak i mężczyzn, a ich przyczyny często mają charakter złożony.
• Objawy u kobiet obejmują m.in. nieregularne cykle, brak owulacji, bolesne miesiączki, plamienia międzymiesiączkowe czy ból podczas współżycia, natomiast u mężczyzn – problemy z erekcją, obrzęk jąder, ból w mosznie, spadek libido lub nieprawidłowy wynik badania nasienia.
• Najczęstsze przyczyny to zaburzenia hormonalne (np. PCOS, choroby tarczycy, niski poziom testosteronu), endometrioza, infekcje, żylaki powrózka nasiennego, stres, otyłość, palenie papierosów i ekspozycja na toksyny środowiskowe.
• W diagnostyce płodności wykorzystywane są badania hormonalne, USG narządów rodnych, ocena drożności jajowodów, badanie nasienia (seminogram), a w razie potrzeby także testy genetyczne lub immunologiczne.
• Leczenie niepłodności zależy od przyczyny i może obejmować terapię hormonalną, leczenie chirurgiczne, stymulację owulacji, zmianę stylu życia oraz techniki wspomaganego rozrodu, takie jak inseminacja (IUI) czy zapłodnienie in vitro (IVF).

Płodność to zdolność do zajścia w ciążę i utrzymania jej u kobiet oraz do zapłodnienia u mężczyzn. Zależy ona od wielu czynników – od gospodarki hormonalnej, przez stan narządów rozrodczych, po styl życia i ogólny stan zdrowia. Problemy z płodnością dotyczą zarówno kobiet, jak i mężczyzn, a ich przyczyny często bywają złożone. Wczesna diagnostyka i wdrożenie leczenia dają największe szanse na powodzenie terapii i spełnienie marzenia o rodzicielstwie.

Co to są zaburzenia płodności?

Zaburzenia płodności to termin określający sytuację, w której para ma trudności z uzyskaniem ciąży po co najmniej 12 miesiącach regularnego współżycia bez stosowania antykoncepcji. Problem ten dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn – szacuje się, że zmagają się z nim nawet 1-2 pary na 6 w wieku rozrodczym.

W medycynie wyróżnia się dwa podstawowe pojęcia:

• niepłodność – całkowity brak możliwości poczęcia dziecka, mimo regularnych starań,
• subfertylność – obniżona płodność, gdy do zapłodnienia może dojść, ale wymaga to więcej czasu, wsparcia leczenia lub technik wspomaganego rozrodu.

Zaburzenia płodności mogą mieć charakter:

• pierwotny (niepłodność pierwotna) – gdy para nigdy nie zaszła w ciążę,
• wtórny (niepłodność wtórna) – gdy mimo wcześniejszego poczęcia i urodzenia dziecka pojawiają się trudności z ponownym zajściem w ciążę.

Przyczyny obniżonej płodności bywają różnorodne – od zaburzeń hormonalnych, przez czynniki anatomiczne lub immunologiczne, aż po wpływ stylu życia i stresu.

Niepłodność nie jest wyrokiem – współczesna medycyna oferuje skuteczne metody diagnostyki i leczenia niepłodności, które pozwalają wielu parom na spełnienie marzenia o rodzicielstwie.

Najczęstsze objawy zaburzeń płodności

Zaburzenia płodności często rozwijają się stopniowo i przez długi czas mogą nie dawać jednoznacznych objawów. Wiele osób przez lata nie zdaje sobie sprawy z istnienia problemu. Warto jednak zwrócić uwagę na sygnały, które mogą wskazywać na trudności z poczęciem dziecka – zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.

Objawy zaburzeń płodności u kobiet

U kobiet problemy z płodnością najczęściej są związane z nieprawidłowościami w cyklu miesiączkowym lub zaburzeniami owulacji. Do objawów, które mogą sugerować obniżoną płodność, należą:

• zaburzenia miesiączkowania (nieregularne miesiączki) – zbyt krótkie, zbyt długie lub całkowity brak krwawienia (brak miesiączki może świadczyć o braku owulacji),
• bardzo bolesne miesiączki lub obfite krwawienia, które mogą wskazywać m.in. na endometriozę lub mięśniaki macicy,
• plamienia międzymiesiączkowe lub krwawienia po stosunku,
• przewlekłe bóle w podbrzuszu lub miednicy mniejszej,
• ból podczas współżycia, 
• upławy o nieprawidłowej barwie lub zapachu (mogące świadczyć o infekcji),
• problemy z zajściem w ciążę mimo regularnego współżycia.

Powyższe objawy nie zawsze jednoznacznie wskazują na niepłodność, jednak stanowią sygnał, aby wykonać badania płodności i skonsultować się z ginekologiem-endokrynologiem.

Objawy zaburzeń płodności u mężczyzn

U mężczyzn niepłodność może objawiać się w mniej oczywisty sposób, a często problem wychodzi na jaw dopiero po wykonaniu badania nasienia. Do występujących symptomów należą:

• zaburzenia seksualne, w tym problemy z erekcją lub utrzymaniem wzwodu,
• obniżony popęd seksualny,
• ból, uczucie ciężkości lub obrzęk jąder,
• zaburzenia wytrysku (np. wytrysk wsteczny, zbyt wczesny lub brak ejakulacji),
• widoczne zmiany w obrębie moszny – np. powiększone żyły (żylaki powrózka nasiennego),
• częste infekcje układu moczowo-płciowego, które mogą wpływać na jakość nasienia.

W niektórych przypadkach jedynym objawem obniżonej płodności jest nieprawidłowy wynik seminogramu – podstawowego badania oceniającego liczbę, ruchliwość i budowę plemników.

Kiedy warto zgłosić się do lekarza?

Jeśli para bezskutecznie stara się o dziecko przez 12 miesięcy regularnego współżycia (lub 6 miesięcy, gdy kobieta ma powyżej 35 lat), zaleca się rozpoczęcie diagnostyki niepłodności. Im wcześniej zostanie wykryta przyczyna, tym większe są szanse na skuteczne leczenie niepłodności i zajście w ciążę.

Główne przyczyny zaburzeń płodności

Zaburzenia płodności mogą mieć wiele przyczyn, a często za niemożność zajścia w ciążę odpowiada połączenie kilku czynników – zarówno biologicznych, jak i środowiskowych. 

U kobiet i mężczyzn mechanizmy prowadzące do obniżonej płodności są różne, jednak w obu przypadkach bardzo ważną rolę odgrywa równowaga hormonalna, stan zdrowia narządów rozrodczych oraz styl życia.

Przyczyny zaburzeń płodności u kobiet

U kobiet główną rolę odgrywają zaburzenia owulacji i gospodarki hormonalnej, które uniemożliwiają dojrzewanie komórki jajowej lub jej uwolnienie. Do najczęstszych przyczyn należą:

• Zaburzenia hormonalne – m.in. zespół policystycznych jajników (PCOS), choroby tarczycy (niedoczynność lub nadczynność), hiperprolaktynemia czy niewydolność fazy lutealnej. Zaburzenia te mogą prowadzić do braku owulacji lub nieregularnych cykli.
• Zaburzenia owulacji – brak owulacji (anowulacja) to jedna z najczęstszych przyczyn niepłodności kobiecej. Może wynikać ze stresu, gwałtownego spadku masy ciała, intensywnego wysiłku fizycznego lub zaburzeń hormonalnych.
• Nieprawidłowości anatomiczne – np. niedrożność jajowodów, zrosty pooperacyjne, mięśniaki macicy czy wady wrodzone macicy utrudniające zagnieżdżenie zarodka.
• Endometrioza – choroba, w której komórki błony śluzowej macicy (endometrium) rozwijają się poza jej jamą, powodując stan zapalny, ból i nieprawidłowości w pracy jajników i jajowodów.
• Czynniki immunologiczne lub predyspozycje genetyczne – nieprawidłowości związane np. z obecnością przeciwciał przeciwplemnikowych lub mutacje genów wpływających na owulację i zagnieżdżenie zarodka.
• Styl życia i czynniki środowiskowe – otyłość, niedowaga, palenie papierosów, stres, nadmiar kofeiny czy spożywanie alkoholu. Te czynniki mogą znacząco zaburzać równowagę hormonalną i jakość komórek jajowych.
• Wiek – po 35. roku życia płodność kobiety zaczyna zauważalnie spadać, a jakość komórek jajowych i rezerwa jajnikowa (AMH) maleje z każdym rokiem.

Przyczyny zaburzeń płodności u mężczyzn

U mężczyzn za obniżoną płodność najczęściej odpowiada nieprawidłowa jakość nasienia. Warto podkreślić, że nawet u zdrowego mężczyzny parametry nasienia mogą ulegać zmianom w zależności od stylu życia, diety czy stanu zdrowia.

Najczęstsze przyczyny zaburzeń płodności u panów:

• Zaburzenia spermatogenezy – czyli procesu powstawania plemników. Mogą być skutkiem czynników genetycznych, hormonalnych lub infekcji.
• Zaburzenia hormonalne – niedobór testosteronu oraz nieprawidłowe stężenia LH i FSH wpływają na produkcję plemników.
• Żylaki powrózka nasiennego – poszerzenie żył otaczających jądra prowadzi do ich przegrzewania i pogorszenia jakości nasienia.
• Infekcje układu moczowo-płciowego – np. zapalenie najądrzy, prostaty lub przebyte choroby weneryczne (chlamydioza, rzeżączka).
• Czynniki anatomiczne – wady wrodzone (np. wnętrostwo) lub nabyte urazy jąder.
• Czynniki środowiskowe – długotrwałe przegrzewanie jąder, np. częste korzystanie z sauny, gorące kąpiele, noszenie obcisłej bielizny, a także kontakt z toksynami (pestycydy, metale ciężkie, rozpuszczalniki).
• Styl życia – palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, stres, brak snu i siedzący tryb życia negatywnie wpływają na ruchliwość i liczbę plemników.
• Stosowanie sterydów anabolicznych lub niektórych leków (np. przeciwdepresyjnych, przeciwgrzybiczych, przeciwnadciśnieniowych) może prowadzić do czasowej lub trwałej niepłodności.

Warto dodać, że płodność to wspólna sprawa obojga partnerów, dlatego przyczyn należy szukać równocześnie u kobiety i u mężczyzny. 

Wczesne rozpoznanie przyczyny i wdrożenie odpowiedniego leczenia niepłodności daje duże szanse na odzyskanie płodności. W wielu przypadkach już sama zmiana stylu życia lub leczenie farmakologiczne prowadzi do poprawy wyników badań i uzyskania ciąży.

Diagnostyka niepłodności

Diagnostyka zaburzeń płodności to złożony proces, który obejmuje zarówno szczegółowy wywiad lekarski, jak i serię specjalistycznych badań u obojga partnerów. Celem jest dokładne określenie przyczyny problemu i dobranie odpowiedniej formy leczenia.

Lekarz już na początku rozmowy analizuje m.in. długość i regularność cyklu, przebyte choroby, styl życia, a także wcześniejsze ciąże i ewentualne poronienia. Dopiero na tej podstawie planuje dalsze badania diagnostyczne.

Diagnostyka płodności u kobiet

W przypadku kobiet badania płodności obejmują zarówno ocenę budowy i funkcjonowania narządów rodnych, jak i analizę gospodarki hormonalnej. Najczęściej wykonuje się:

• USG narządów rodnych, które pozwala ocenić budowę macicy i jajników oraz monitorować owulację,
• badania hormonalne (m.in. FSH, LH, estradiol, prolaktyna, progesteron, TSH), które pomagają określić, czy owulacja przebiega prawidłowo,
• test drożności jajowodów (HSG lub sono-HSG) – umożliwia ocenę, czy jajowody są otwarte i pozwalają na połączenie komórki jajowej z plemnikiem,
• diagnostykę endometriozy, często wykonywaną laparoskopowo, gdy podejrzewa się obecność zrostów lub torbieli,
• testy płodności dla kobiet, czyli domowe testy owulacyjne lub laboratoryjne badania oceniające rezerwę jajnikową, np. poziom hormonu AMH (anty-Müllerowskiego).

W zależności od wyniku lekarz może zlecić również ocenę śluzu szyjkowego, biopsję endometrium lub badania genetyczne.

Diagnostyka płodności u mężczyzn

U mężczyzn podstawą oceny płodności jest badanie nasienia (seminogram). To proste, bardzo istotne badanie, które na podstawie próbki nasienia określa liczbę, ruchliwość i budowę (morfologię) plemników.

Dodatkowo lekarz może zlecić:

• USG moszny i jąder, aby wykluczyć np. żylaki powrózka nasiennego lub inne zmiany anatomiczne,
• test płodności dla mężczyzn – dostępny również w formie domowej, do wstępnej oceny jakości nasienia,
• badania hormonalne i genetyczne, jeśli wyniki seminogramu są nieprawidłowe lub istnieje podejrzenie niepłodności męskiej.

Dodatkowe badania

W niektórych przypadkach konieczne mogą być:

• diagnostyka infekcji układu rozrodczego,
• ocena immunologiczna, np. w kierunku obecności przeciwciał przeciwplemnikowych,
• badanie fragmentacji DNA plemników, które pozwala ocenić jakość materiału genetycznego i jego wpływ na powodzenie zapłodnienia.

Współczesna diagnostyka płodności jest coraz dokładniejsza i mniej inwazyjna, a odpowiednio dobrany zestaw badań pozwala skutecznie zidentyfikować przyczynę problemu oraz dobrać najwłaściwsze leczenie dla pary starającej się o dziecko.

Możliwości leczenia zaburzeń płodności

Leczenie zaburzeń płodności zależy przede wszystkim od przyczyny problemu, wieku partnerów oraz czasu trwania starań o dziecko. Współczesna medycyna dysponuje wieloma skutecznymi metodami, które pozwalają przywrócić lub wspomóc naturalną zdolność do poczęcia. 

W większości przypadków terapia wymaga współpracy obojga partnerów i cierpliwego podejścia – efekty często pojawiają się po kilku miesiącach regularnego leczenia.

Leczenie zaburzeń płodności u kobiet

W przypadku kobiet najczęściej stosuje się:

• terapię hormonalną – wyrównującą poziom hormonów płciowych i przywracającą prawidłową owulację (np. w zespole policystycznych jajników, niedoczynności tarczycy czy hiperprolaktynemii),
• stymulację owulacji, czyli podawanie leków pobudzających dojrzewanie komórek jajowych pod kontrolą USG,
• leczenie endometriozy lub innych schorzeń anatomicznych, które mogą utrudniać zapłodnienie – często wykonywane laparoskopowo,
• usuwanie zrostów, mięśniaków lub polipów macicy, jeśli zaburzają implantację zarodka.

Suplementacja witaminy B6 może wspierać prawidłowy przebieg fazy lutealnej, ale nie zastępuje leczenia przyczynowego zaburzeń hormonalnych.

W przypadkach, gdy owulacja nie występuje mimo leczenia farmakologicznego, lekarz może zaproponować metody wspomaganego rozrodu.

Leczenie problemów z płodnością u mężczyzn

U mężczyzn postępowanie zależy od rodzaju zaburzenia. Najczęściej obejmuje:

• leczenie infekcji układu moczowo-płciowego,
• terapię hormonalną, jeśli problem niepłodności wynika z zaburzeń w osi podwzgórze-przysadka-jądra,
• zabiegi chirurgiczne, np. usunięcie żylaków powrózka nasiennego,
• zmianę stylu życia, w tym redukcję masy ciała, zaprzestanie palenia, ograniczenie alkoholu i unikanie przegrzewania jąder.

Wspomagająco zaleca się również suplementację witamin i mikroelementów (m.in. cynk, selen, witamina E, koenzym Q10), które mogą poprawić jakość nasienia.

Metody wspomaganego rozrodu

Jeśli leczenie przyczynowe nie przynosi oczekiwanych efektów, stosuje się techniki wspomaganego rozrodu (ART – Assisted Reproductive Technologies), takie jak:

• inseminacja domaciczna (IUI) – wprowadzenie nasienia bezpośrednio do macicy w czasie owulacji,
• zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro, IVF) – połączenie komórki jajowej i plemnika w warunkach laboratoryjnych, a następnie przeniesienie zarodka do macicy,
• ICSI – zaawansowana metoda, w której pojedynczy plemnik jest wstrzykiwany bezpośrednio do komórki jajowej (mikroiniekcja plemników).

W niektórych sytuacjach rozważa się także mrożenie komórek jajowych, plemników lub zarodków, aby zwiększyć szanse na ciążę w przyszłości.

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące zaburzeń płodności