Co to są androgeny i jaką pełnią funkcję?

Najważniejsze informacje

• Androgeny to grupa steroidowych hormonów płciowych, potocznie określanych jako „męskie”, jednak niezbędnych również dla prawidłowego funkcjonowania organizmu kobiety.
• Do najważniejszych androgenów należą: testosteron, dihydrotestosteron (DHT), androstendion, dehydroepiandrosteron (DHEA) oraz DHEA-S.
• Hormony te odpowiadają m.in. za rozwój cech płciowych, libido, masę mięśniową i gęstość kości, a także wpływają na nastrój, poziom energii i metabolizm.
• Zarówno nadmiar androgenów (hiperandrogenizm), jak i ich niedobór (hipogonadyzm u mężczyzn) mogą prowadzić do charakterystycznych objawów i wymagają diagnostyki oraz leczenia pod kontrolą lekarza.

Androgeny to hormony, które mają istotne znaczenie dla zdrowia całego organizmu – niezależnie od płci. Ich prawidłowe stężenie warunkuje nie tylko funkcje rozrodcze, ale także kondycję kości, mięśni, skóry i układu nerwowego. Zaburzenia gospodarki androgenowej mogą objawiać się bardzo różnorodnie: od problemów skórnych i wypadania włosów, po zaburzenia miesiączkowania, niepłodność czy spadek libido. Poniżej wyjaśniamy, czym dokładnie są androgeny, gdzie powstają i jakie pełnią funkcje.

Czym są androgeny i jakie są ich rodzaje?

Androgeny to hormony steroidowe o działaniu maskulinizującym, odpowiedzialne za rozwój i utrzymanie męskich cech płciowych, ale ich znaczenie wykracza daleko poza sferę płciowości. Wpływają one na funkcjonowanie wielu układów organizmu, w tym układu kostnego, mięśniowego, nerwowego i metabolicznego. 

Produkowane są głównie w gonadach (jądrach u mężczyzn i jajnikach u kobiet) oraz w korze nadnerczy, a ich wydzielanie pozostaje pod ścisłą kontrolą osi podwzgórze–przysadka–gonady.

Choć androgeny potocznie określane są jako „hormony męskie”, są one fizjologicznie obecne również u kobiet i pełnią u nich szereg istotnych funkcji. Odpowiednie stężenie androgenów jest niezbędne m.in. dla utrzymania libido, prawidłowej gęstości mineralnej kości, masy mięśniowej oraz dobrego samopoczucia. Zarówno ich nadmiar, jak i niedobór mogą prowadzić do zaburzeń hormonalnych o zróżnicowanym obrazie klinicznym.

U kobiet androgeny mają dodatkowe, szczególne znaczenie jako prekursory estrogenów. W procesie aromatyzacji, zachodzącym przy udziale enzymu aromatazy (obecnego m.in. w tkance tłuszczowej, mięśniach i skórze), androgeny – zwłaszcza androstendion i testosteron – mogą być przekształcane w estrogeny. Mechanizm ten nabiera szczególnego znaczenia po menopauzie, gdy czynność hormonalna jajników wygasa, a estrogeny powstają głównie w tkankach obwodowych.

W praktyce klinicznej wyróżnia się kilka najważniejszych androgenów, które różnią się siłą działania biologicznego oraz miejscem powstawania:

• testosteron – główny biologicznie czynny androgen, odgrywający zasadniczą rolę w rozwoju cech płciowych, libido, masy mięśniowej i gęstości kości;
• dihydrotestosteron (DHT) – silniejszy metabolit testosteronu, powstający w tkankach docelowych (m.in. w skórze i prostacie), odpowiedzialny za wiele miejscowych efektów androgenowych;
• androstendion – hormon o słabszym działaniu, będący ważnym prekursorem zarówno testosteronu, jak i estrogenów;
• DHEA (dehydroepiandrosteron) oraz DHEA-S – tzw. słabe androgeny pochodzenia nadnerczowego, które stanowią rezerwuar do syntezy silniejszych hormonów płciowych.

Stężenie poszczególnych androgenów można oznaczyć w badaniach laboratoryjnych krwi, co jest wykorzystywane w diagnostyce zaburzeń hormonalnych, takich jak hiperandrogenizm, hipogonadyzm czy choroby nadnerczy. Interpretacja wyników zawsze powinna uwzględniać płeć, wiek, fazę cyklu miesiączkowego (u kobiet) oraz objawy kliniczne pacjenta.

Gdzie i w jaki sposób powstają hormony androgenowe?

Synteza androgenów jest procesem wieloetapowym i ściśle regulowanym hormonalnie, a jej przebieg oraz główne miejsca produkcji różnią się w zależności od płci. Wytwarzanie tych hormonów odbywa się zarówno w gonadach, jak i w korze nadnerczy, a dodatkowo istotne znaczenie ma ich lokalna przemiana w tkankach obwodowych.

U mężczyzn około 90-95% testosteronu produkowane jest w komórkach Leydiga jąder. Pozostała, znacznie mniejsza ilość androgenów pochodzi z kory nadnerczy, gdzie powstają głównie słabsze androgeny, takie jak DHEA, DHEA-S i androstendion. 

U kobiet sytuacja wygląda inaczej – głównym źródłem androgenów jest kora nadnerczy, natomiast jajniki odpowiadają za ich mniejszą, ale klinicznie istotną część. Ma to duże znaczenie diagnostyczne, ponieważ nadmiar androgenów u kobiet może wynikać zarówno z zaburzeń jajnikowych (np. PCOS), jak i nadnerczowych.

Produkcja androgenów pozostaje pod kontrolą osi podwzgórze–przysadka–gonady oraz podwzgórze–przysadka–nadnercza. Główne role odgrywają hormony przysadkowe:

• LH (hormon luteinizujący) – stymuluje syntezę androgenów w gonadach (jądrach i jajnikach),
• ACTH (hormon adrenokortykotropowy) – reguluje produkcję androgenów nadnerczowych.

Zaburzenia wydzielania tych hormonów mogą prowadzić zarówno do niedoboru, jak i nadmiaru androgenów, co znajduje odzwierciedlenie w obrazie klinicznym i wynikach badań laboratoryjnych.

Podstawowym substratem wyjściowym do syntezy wszystkich hormonów steroidowych – w tym androgenów – jest cholesterol. W komórkach steroidogennych ulega on szeregowi reakcji enzymatycznych, prowadzących do powstania kolejnych hormonów pośrednich. 

W uproszczeniu szlak syntezy androgenów przedstawia się następująco:

• cholesterol → DHEA,
• DHEA → androstendion,
• androstendion → testosteron,
• testosteron → dihydrotestosteron (DHT).

Ostatni etap, czyli przekształcenie testosteronu w DHT, zachodzi głównie w tkankach docelowych (m.in. w skórze, mieszkach włosowych, prostacie) przy udziale enzymu 5-α-reduktazy. DHT jest androgenem o znacznie silniejszym działaniu biologicznym niż testosteron i odpowiada za wiele miejscowych efektów androgenowych, takich jak wzrost owłosienia typu męskiego, dojrzewanie gruczołu krokowego czy rozwój łysienia androgenowego.

Nawet przy prawidłowym stężeniu testosteronu we krwi, zwiększona aktywność 5-α-reduktazy w tkankach może prowadzić do nasilonych objawów androgenowych. Zjawisko to ma istotne znaczenie kliniczne, zwłaszcza w kontekście hirsutyzmu i łysienia androgenowego.

Najważniejsze androgeny

W organizmie człowieka występuje kilka androgenów, które różnią się siłą działania biologicznego, miejscem syntezy oraz znaczeniem klinicznym. Część z nich wykazuje bezpośrednią aktywność hormonalną, inne pełnią głównie funkcję prekursorów silniejszych hormonów płciowych, ulegając dalszym przemianom w tkankach obwodowych.

Testosteron

Testosteron jest najważniejszym biologicznie czynnym androgenem, odpowiedzialnym za większość efektów androgenowych w organizmie. U mężczyzn warunkuje rozwój i funkcjonowanie narządów płciowych, spermatogenezę, libido oraz utrzymanie masy mięśniowej i gęstości mineralnej kości. 

U kobiet, mimo znacznie niższego stężenia, testosteron odgrywa istotną rolę w regulacji libido, samopoczucia, poziomu energii oraz zdrowia kości. Jego działanie zależy nie tylko od stężenia całkowitego, ale także od frakcji wolnej i biodostępnej.

Dihydrotestosteron (DHT)

DHT jest silnym metabolitem testosteronu, powstającym w tkankach docelowych przy udziale enzymu 5-α-reduktazy. Wykazuje znacznie większe powinowactwo do receptora androgenowego niż testosteron, co przekłada się na jego silniejsze działanie biologiczne. 

Odgrywa decydującą rolę w rozwoju zewnętrznych narządów płciowych u płodu męskiego, a u dorosłych odpowiada za wiele miejscowych efektów androgenowych, w tym łysienie androgenowe oraz rozwój owłosienia typu męskiego.

DHEA, DHEA-S i androstendion

DHEA (dehydroepiandrosteron), jego siarczan DHEA-S oraz androstendion to tzw. słabe androgeny pochodzenia nadnerczowego. Ich bezpośrednie działanie androgenowe jest ograniczone, jednak pełnią one istotną funkcję jako prekursory testosteronu i estrogenów. 

Stanowią swoisty „rezerwuar hormonalny”, z którego w tkankach obwodowych mogą powstawać silniejsze hormony płciowe, co ma szczególne znaczenie u kobiet (zwłaszcza po menopauzie).

Funkcje androgenów u mężczyzn

W życiu płodowym u mężczyzn testosteron oraz jego aktywny metabolit – DHT warunkują prawidłowe różnicowanie płciowe, w tym rozwój wewnętrznych i zewnętrznych narządów płciowych. Zaburzenia wydzielania androgenów na tym etapie mogą prowadzić do wad rozwojowych układu rozrodczego.

W okresie dojrzewania androgeny odpowiadają za pojawienie się i utrwalenie wtórnych cech płciowych, które są charakterystyczne dla męskiego fenotypu. To właśnie wzrost stężenia testosteronu prowadzi do mutacji głosu, rozwoju owłosienia typu męskiego oraz zwiększenia masy i siły mięśniowej. Procesy te są niezbędne dla osiągnięcia pełnej dojrzałości płciowej.

U dorosłego mężczyzny androgeny pełnią ważną rolę w utrzymaniu wielu funkcji fizjologicznych. Do najważniejszych należą:

• rozwój i prawidłowe funkcjonowanie narządów płciowych oraz spermatogeneza, bezpośrednio warunkująca płodność;
• libido i sprawność seksualna, w tym zdolność do uzyskania i utrzymania erekcji;
• wzrost oraz utrzymanie masy i siły mięśniowej, wynikający z anabolicznego działania testosteronu;
• utrzymanie gęstości mineralnej kości, co zmniejsza ryzyko osteopenii i osteoporozy;
• regulacja rozmieszczenia tkanki tłuszczowej oraz wpływ na metabolizm glukozy i lipidów;
• oddziaływanie na nastrój, poziom energii, motywację oraz funkcje poznawcze, takie jak koncentracja i pamięć.

Prawidłowe stężenie androgenów jest zatem niezbędne nie tylko dla zdrowia seksualnego, ale również dla ogólnej kondycji fizycznej i psychicznej mężczyzny. Coraz więcej danych wskazuje także na ich znaczenie w prewencji chorób metabolicznych i sercowo-naczyniowych.

Niedobór androgenów u mężczyzn, określany jako hipogonadyzm, może prowadzić do szeregu objawów o różnym nasileniu. Najczęściej obserwuje się spadek libido i zaburzenia erekcji, przewlekłe zmęczenie, osłabienie siły mięśniowej, przyrost tkanki tłuszczowej oraz pogorszenie nastroju, niekiedy o charakterze depresyjnym. 

Długotrwały niedobór testosteronu wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem osteoporozy i złamań, dlatego wymaga diagnostyki i – w uzasadnionych przypadkach – leczenia pod kontrolą lekarza.

Rola androgenów w organizmie kobiety

U kobiet androgeny występują w znacznie niższych stężeniach niż u mężczyzn, jednak są niezbędne dla utrzymania równowagi hormonalnej i prawidłowego funkcjonowania organizmu. Odgrywają istotną rolę już w okresie dojrzewania płciowego, wpływając na rozwój owłosienia łonowego i pachowego. 

U dorosłych kobiet uczestniczą w regulacji libido, poziomu energii i samopoczucia, a także wspierają utrzymanie masy mięśniowej i gęstości mineralnej kości. Dodatkowo androgeny stanowią ważne prekursory estrogenów, co ma szczególne znaczenie po menopauzie, gdy czynność hormonalna jajników stopniowo wygasa.

Zaburzenia poziomu androgenów u kobiet, zwłaszcza ich nadmiar (hiperandrogenizm), mogą prowadzić do wystąpienia charakterystycznych objawów klinicznych oraz zaburzeń cyklu miesiączkowego. Najczęściej są one związane z zespołem policystycznych jajników (PCOS), który należy do najczęstszych zaburzeń endokrynologicznych u kobiet w wieku rozrodczym, choć przyczyną mogą być także inne choroby jajników lub nadnerczy.

Objawy hiperandrogenizmu u kobiet obejmują:

• trądzik i nadmierne przetłuszczanie skóry,
• hirsutyzm, czyli owłosienie typu męskiego,
• łysienie androgenowe,
• nieregularne miesiączki lub brak miesiączki,
• problemy z płodnością, często wynikające z zaburzeń owulacji.

Jakie badania na androgeny wykonać?

Diagnostyka zaburzeń androgenowych opiera się przede wszystkim na badaniach laboratoryjnych krwi, które pozwalają ocenić stężenie poszczególnych hormonów oraz ich wzajemne zależności. Badania androgenów wykonuje się z krwi żylnej, najczęściej w godzinach porannych, kiedy stężenie niektórych hormonów – zwłaszcza testosteronu – jest najwyższe. 

Zakres oznaczeń zawsze powinien być dobierany indywidualnie, w zależności od płci, wieku, objawów klinicznych oraz podejrzewanej przyczyny zaburzeń hormonalnych.

Najczęściej oznaczane parametry obejmują:

• testosteron całkowity – podstawowy parametr w ocenie gospodarki androgenowej, odzwierciedlający całkowite stężenie hormonu we krwi;
• testosteron wolny lub bioaktywny – frakcja biologicznie czynna, istotna zwłaszcza wtedy, gdy podejrzewa się zaburzenia wiązania testosteronu z białkami osocza;
• DHEA-S – androgen pochodzenia nadnerczowego, pomocny w różnicowaniu przyczyn hiperandrogenizmu;
• androstendion – hormon pośredni w syntezie testosteronu i estrogenów, którego oznaczenie ma znaczenie diagnostyczne szczególnie u kobiet;
• hormony pomocnicze: LH, FSH, SHBG oraz prolaktyna, które pozwalają ocenić funkcjonowanie osi podwzgórze–przysadka–gonady i ułatwiają interpretację wyników androgenów.

U kobiet część badań zaleca się wykonywać w określonej fazie cyklu miesiączkowego (najczęściej w fazie folikularnej), natomiast u mężczyzn istotne jest potwierdzenie nieprawidłowych wyników w co najmniej dwóch niezależnych oznaczeniach. 

Leczenie zaburzeń androgenowych

Postępowanie terapeutyczne w zaburzeniach gospodarki androgenowej jest zależne od przyczyny, płci pacjenta, nasilenia objawów oraz wyników badań laboratoryjnych. 

Leczenie zawsze powinno być prowadzone pod kontrolą lekarza, ponieważ zarówno niedobór, jak i nadmiar androgenów mogą mieć istotne konsekwencje zdrowotne i wymagają indywidualnego podejścia.

Niedobór androgenów u mężczyzn

W przypadku potwierdzonego niedoboru androgenów, najczęściej związanego z hipogonadyzmem, możliwe jest zastosowanie hormonalnej terapii zastępczej testosteronem (TRT). 

Celem leczenia jest przywrócenie stężeń testosteronu do zakresu fizjologicznego oraz złagodzenie objawów klinicznych, takich jak spadek libido, przewlekłe zmęczenie, utrata masy mięśniowej czy obniżenie nastroju. 

Terapia wymaga regularnego monitorowania parametrów hormonalnych oraz kontroli bezpieczeństwa, m.in. hematokrytu i stężenia PSA.

Nadmiar androgenów u kobiet

Leczenie hiperandrogenizmu u kobiet koncentruje się przede wszystkim na usunięciu lub kontroli przyczyny zaburzeń, najczęściej zespołu policystycznych jajników (PCOS). 

W zależności od obrazu klinicznego stosuje się antykoncepcję hormonalną, która obniża aktywność androgenową, oraz leki antyandrogenowe, redukujące działanie androgenów w tkankach docelowych. 

W wybranych przypadkach konieczna jest dalsza diagnostyka i leczenie chorób nadnerczy lub innych zaburzeń endokrynologicznych.

Istotnym elementem terapii – niezależnie od płci – jest także modyfikacja stylu życia. Redukcja masy ciała, regularna aktywność fizyczna oraz odpowiednio zbilansowana dieta mogą znacząco poprawić równowagę hormonalną i skuteczność leczenia farmakologicznego, szczególnie u pacjentek z PCOS i insulinoopornością.

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące androgenów