Leki inkretynowe – jak działają i kiedy się je stosuje?

Najważniejsze informacje

• Leki inkretynowe to nowoczesne preparaty stosowane głównie w leczeniu cukrzycy typu 2, które naśladują lub wzmacniają działanie naturalnych hormonów jelitowych (inkretyn).
• Dzielą się na dwie główne grupy: analogi receptora GLP-1 (w zastrzykach) oraz inhibitory DPP-4, czyli gliptyny (doustne).
• Ich główną zaletą jest działanie zależne od stężenia glukozy, co znacząco obniża ryzyko wystąpienia groźnej hipoglikemii (niedocukrzenia).
• Analogi GLP-1, oprócz kontroli glikemii, skutecznie wspomagają redukcję masy ciała, co jest szczególnie korzystne dla pacjentów z otyłością.
• Stosowanie leków inkretynowych wiąże się z ryzykiem działań niepożądanych, głównie ze strony układu pokarmowego, takich jak nudności, wymioty czy biegunka.

W ostatnich latach leki inkretynowe zajęły ważne miejsce w nowoczesnym leczeniu zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Są postrzegane jako terapia bliższa fizjologii organizmu, a ich wprowadzenie zmieniło podejście do kontroli glikemii u wielu pacjentów. Zanim jednak zostaną włączone do leczenia, warto zrozumieć, czym dokładnie są te preparaty, w jakich sytuacjach znajdują zastosowanie oraz jakie korzyści i ograniczenia wiążą się z ich stosowaniem.

Czym są inkretyny i leki inkretynowe?

Układ inkretynowy odgrywa ważną rolę w regulacji gospodarki węglowodanowej, zwłaszcza po spożyciu posiłku, kiedy dochodzi do fizjologicznego wzrostu stężenia glukozy we krwi. 

Inkretyny to hormony jelitowe wydzielane w odpowiedzi na obecność składników odżywczych w przewodzie pokarmowym, przede wszystkim glukozy i tłuszczów. Ich zadaniem jest przekazanie sygnału do trzustki oraz innych narządów zaangażowanych w kontrolę metabolizmu glukozy.

Do najważniejszych inkretyn należą:

• GLP-1 (glukagonopodobny peptyd-1)
• GIP (glukozozależny peptyd insulinotropowy)

Hormony te:

• pobudzają wydzielanie insuliny przez komórki β trzustki w sposób zależny od aktualnego stężenia glukozy,
• hamują wydzielanie glukagonu, czyli hormonu zwiększającego stężenie glukozy we krwi,
• spowalniają opróżnianie żołądka, co ogranicza gwałtowne poposiłkowe wzrosty glikemii,
• oddziałują na ośrodki głodu i sytości w mózgu, zmniejszając apetyt i ilość spożywanego pokarmu.

U osób z cukrzycą typu 2 efekt inkretynowy jest osłabiony, co sprzyja hiperglikemii poposiłkowej, nadmiernemu wydzielaniu glukagonu oraz stopniowemu pogorszeniu kontroli metabolicznej.

Leki inkretynowe to preparaty przeciwcukrzycowe, które wykorzystują ten fizjologiczny mechanizm regulacji glikemii – albo naśladują działanie hormonu GLP-1, albo wydłużają czas działania naturalnych inkretyn w organizmie. Stosuje się je głównie u pacjentów z cukrzycą typu 2, często z nadwagą lub otyłością, w monoterapii lub w terapii skojarzonej z innymi lekami doustnymi i/lub insuliną.

Jakie są rodzaje leków inkretynowych?

Leki inkretynowe dzielą się na dwie podstawowe grupy, które różnią się nie tylko mechanizmem działania, ale także formą podania, siłą efektu hipoglikemizującego oraz wpływem na masę ciała. 

Choć obie grupy wykorzystują układ inkretynowy do regulacji glikemii, ich zastosowanie kliniczne może być odmienne. Wybór konkretnego preparatu zawsze powinien być zindywidualizowany i uwzględniać obraz kliniczny pacjenta, stopień zaawansowania cukrzycy, masę ciała, choroby współistniejące oraz ryzyko działań niepożądanych.

Analogi (agoniści) receptora GLP-1 – leki w zastrzykach

Analogi GLP-1 to leki, które bezpośrednio naśladują działanie naturalnego hormonu GLP-1, odpowiedzialnego za poposiłkową regulację glikemii. Zostały one zmodyfikowane w taki sposób, aby były odporne na szybki rozkład przez enzym DPP-4, co pozwala na ich dłuższe i stabilniejsze działanie w organizmie.

Charakterystyka tej grupy:

• podawane podskórnie, najczęściej za pomocą penów do samodzielnych iniekcji,
• różna częstość stosowania – od raz lub dwa razy dziennie do podania raz w tygodniu, w zależności od preparatu,
• silne działanie hipoglikemizujące, szczególnie w zakresie glikemii poposiłkowej,
• wyraźny efekt redukcji masy ciała, wynikający ze zmniejszenia apetytu i spowolnienia opróżniania żołądka.

Przykłady leków:

• eksenatyd,
• liraglutyd,
• semaglutyd,
• dulaglutyd,
• tirzepatyd – lek inkretynowy nowej generacji, będący podwójnym agonistą receptorów GLP-1 i GIP, który dodatkowo nasila korzystne efekty metaboliczne, w tym obniżenie glikemii i redukcję masy ciała. 

Analogi GLP-1 są szczególnie korzystne u pacjentów z cukrzycą typu 2 i współistniejącą otyłością, a także u chorych z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym, u których wykazano dodatkowe korzyści kardioprotekcyjne.

Inhibitory DPP-4 (gliptyny) – leki doustne

Inhibitory DPP-4, nazywane gliptynami, nie są analogami hormonów inkretynowych, lecz działają pośrednio poprzez hamowanie enzymu dipeptydylopeptydazy-4, odpowiedzialnego za szybki rozkład endogennych inkretyn – GLP-1 i GIP. Dzięki temu wydłużają czas działania własnych hormonów jelitowych organizmu.

Cechy charakterystyczne gliptyn:

• forma doustna – tabletki przyjmowane zazwyczaj raz dziennie,
• umiarkowane obniżenie stężenia glukozy we krwi,
• neutralny wpływ na masę ciała,
• bardzo niskie ryzyko hipoglikemii, szczególnie w monoterapii lub w połączeniu z lekami niewywołującymi niedocukrzeń.

Przykłady leków:

• sitagliptyna,
• wildagliptyna,
• saksagliptyna,
• linagliptyna.

Gliptyny stanowią dobrą opcję terapeutyczną u pacjentów, u których priorytetem jest dobra tolerancja leczenia, prostota stosowania oraz stabilność masy ciała, zwłaszcza u osób starszych lub z większym ryzykiem hipoglikemii.

Jak działają leki inkretynowe? Mechanizm i efekty kliniczne

Mechanizm działania leków inkretynowych jest wielokierunkowy i zbliżony do fizjologicznych procesów regulacji glikemii, co wyraźnie odróżnia je od starszych grup leków przeciwcukrzycowych, takich jak pochodne sulfonylomocznika. Leki te oddziałują na kilka elementów gospodarki węglowodanowej jednocześnie, dzięki czemu poprawiają kontrolę metaboliczną w sposób bardziej naturalny i bezpieczny dla pacjenta.

Najważniejszą cechą terapii inkretynowej jest działanie zależne od aktualnego stężenia glukozy we krwi. Oznacza to, że stymulacja wydzielania insuliny zachodzi głównie w warunkach hiperglikemii, natomiast przy prawidłowym lub niskim poziomie glukozy efekt ten ulega osłabieniu. Taki mechanizm istotnie ogranicza ryzyko wystąpienia hipoglikemii, które stanowi jedno z głównych zagrożeń klasycznej farmakoterapii cukrzycy.

Główne mechanizmy działania leków inkretynowych obejmują:

• zwiększenie wydzielania insuliny przez komórki β trzustki wyłącznie wtedy, gdy glikemia jest podwyższona, co poprawia kontrolę glikemii poposiłkowej,
• hamowanie wydzielania glukagonu, prowadzące do zmniejszenia wątrobowej produkcji glukozy, zwłaszcza w okresach międzyposiłkowych i nocnych,
• spowolnienie opróżniania żołądka (szczególnie wyraźne w przypadku analogów GLP-1), co ogranicza gwałtowne poposiłkowe wzrosty stężenia glukozy we krwi,
• wpływ na ośrodkowy układ nerwowy, głównie na ośrodki głodu i sytości, co skutkuje zmniejszeniem apetytu, szybszym uczuciem pełności i mniejszym spożyciem kalorii.

Efekty kliniczne stosowania leków inkretynowych:

• obniżenie poziomu hemoglobiny glikowanej (HbA1c),
• poprawa glikemii zarówno na czczo, jak i po posiłkach,
• bardzo niskie ryzyko ciężkich epizodów hipoglikemii, szczególnie w monoterapii lub skojarzeniu z lekami niepowodującymi niedocukrzeń,
• redukcja masy ciała, najbardziej wyraźna w przypadku analogów GLP-1, co ma istotne znaczenie u pacjentów z cukrzycą typu 2 i nadwagą lub otyłością.

Kiedy stosuje się leki inkretynowe i jakie są korzyści z terapii?

Leki inkretynowe (analogi receptora GLP-1 oraz inhibitory DPP-4) stosuje się przede wszystkim w leczeniu cukrzycy typu 2, jako element nowoczesnej, spersonalizowanej terapii. Sięga się po nie zwłaszcza w sytuacjach, gdy:

• modyfikacja stylu życia oraz leczenie metforminą nie pozwalają uzyskać docelowej kontroli glikemii,
• u pacjenta współistnieje nadwaga lub otyłość, a redukcja masy ciała jest jednym z kluczowych celów leczenia,
• istnieje zwiększone ryzyko hipoglikemii przy stosowaniu innych leków przeciwcukrzycowych (np. pochodnych sulfonylomocznika lub insuliny),
• pacjent ma choroby sercowo-naczyniowe lub wysokie ryzyko sercowo-naczyniowe, co wpływa na wybór terapii zgodnie z aktualnymi wytycznymi.

Korzyści z terapii lekami inkretynowymi:

• skuteczne obniżenie stężenia glukozy we krwi w mechanizmie zależnym od glikemii, co znacząco zmniejsza ryzyko hipoglikemii,
• redukcja masy ciała (szczególnie w przypadku analogów GLP-1), wynikająca z hamowania apetytu i spowolnienia opróżniania żołądka,
• udowodnione działanie kardioprotekcyjne wybranych analogów GLP-1 (m.in. liraglutyd, semaglutyd, dulaglutyd), obejmujące zmniejszenie ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych u pacjentów z cukrzycą typu 2,
• możliwość stosowania niektórych preparatów w leczeniu otyłości również u osób bez cukrzycy, jako farmakologiczne wsparcie redukcji masy ciała,
• korzystny wpływ na ciśnienie tętnicze i profil lipidowy, co dodatkowo wspiera kompleksową redukcję ryzyka sercowo-naczyniowego,
• wybrane analogi GLP-1 wykazują również działanie nefroprotekcyjne, polegające na spowolnieniu progresji przewlekłej choroby nerek u pacjentów z cukrzycą typu 2.

Dzięki połączeniu skuteczności metabolicznej, bezpieczeństwa i dodatkowych korzyści pozaglikemicznych, leki inkretynowe zajmują obecnie ważne miejsce w leczeniu cukrzycy typu 2 oraz otyłości.

Na co uważać przy stosowaniu leków inkretynowych?

Każda terapia farmakologiczna wiąże się z ryzykiem działań niepożądanych. Przed rozpoczęciem leczenia oraz w trakcie jego trwania pacjent powinien przestrzegać podstawowe zasady bezpiecznego stosowania leków inkretynowych i pozostawać pod kontrolą lekarską.

Najczęstsze działania niepożądane mają zwykle charakter ze strony przewodu pokarmowego. Najczęściej obserwuje się:

• nudności,
• wymioty,
• biegunkę lub zaparcia,
• bóle i uczucie pełności w jamie brzusznej,
• zmniejszenie apetytu (szczególnie w przypadku analogów GLP-1).

Objawy te pojawiają się najczęściej na początku terapii lub po zwiększeniu dawki i zazwyczaj są przejściowe, ustępując wraz z adaptacją organizmu. Stopniowe titrowanie dawki istotnie zmniejsza ich nasilenie.

Rzadkie, ale potencjalnie poważne powikłania to m.in.:

• ostre zapalenie trzustki – choć związek leków inkretynowych z ostrym zapaleniem trzustki nie został jednoznacznie potwierdzony, zaleca się ostrożność i przerwanie leczenia w przypadku podejrzenia OZT,
• zaburzenia ze strony pęcherzyka żółciowego (np. kamica żółciowa),
• reakcje nadwrażliwości, w tym wysypka lub obrzęk.

Każdy silny, narastający lub utrzymujący się ból brzucha, zwłaszcza promieniujący do pleców, wymaga pilnej konsultacji lekarskiej i wykluczenia zapalenia trzustki. 

Leki inkretynowe powinny być stosowane ostrożnie u pacjentów z chorobami przewodu pokarmowego oraz zgodnie z indywidualnymi przeciwwskazaniami określonymi przez lekarza. Analogi GLP-1 są przeciwwskazane u pacjentów z rakiem rdzeniastym tarczycy oraz zespołem mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 2 (MEN2).

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące leków inkretynowych