Hormon wzrostu – rola w organizmie, normy i zaburzenia

Najważniejsze informacje

• Hormon wzrostu (GH), znany też jako somatotropina, jest produkowany przez przysadkę mózgową, a jego funkcje zmieniają się wraz z wiekiem. 
• U dzieci odpowiada głównie za wzrost kości na długość, natomiast u dorosłych reguluje metabolizm, skład ciała i regenerację tkanek.
• Zarówno niedobór, jak i nadmiar hormonu wzrostu prowadzą do poważnych chorób, takich jak karłowatość przysadkowa, akromegalia czy gigantyzm.
• Diagnostyka endokrynologiczna zaburzeń wydzielania GH opiera się na specjalistycznych testach dynamicznych, a nie na pojedynczym pomiarze stężenia we krwi.
• Leczenie hormonem wzrostu, jak i jego nadużywanie w celach dopingowych czy „anti-aging”, wiąże się z poważnym ryzykiem i musi odbywać się pod ścisłą kontrolą lekarza.

Hormon wzrostu to jeden z najważniejszych hormonów w naszym organizmie – odpowiada za prawidłowy rozwój i regenerację tkanek. Choć najczęściej kojarzy się z dziećmi, jego rola w dorosłym życiu jest równie ważna. Chcesz dowiedzieć się, jak działa GH i jakie sygnały mogą wskazywać na jego zaburzenia? Wyjaśniamy.

Czym jest hormon wzrostu?

Hormon wzrostu (GH, ang. growth hormone, somatotropina, STH) to polipeptydowy hormon produkowany przez komórki somatotropowe przedniego płata przysadki mózgowej, niewielkiego gruczołu u podstawy mózgu, który pełni rolę centrum kontroli układu hormonalnego. 

GH jest kluczowy dla wzrostu, rozwoju tkanek i metabolizmu, a jego funkcje zmieniają się w zależności od wieku – u dzieci stymuluje wzrost kości, a u dorosłych reguluje skład ciała, metabolizm i regenerację tkanek.

Regulacja wydzielania

Produkcja i uwalnianie GH jest ściśle kontrolowane przez podwzgórze, które działa poprzez dwa przeciwstawne mechanizmy:

• GHRH (hormon uwalniający GH) – stymuluje wydzielanie hormonu,
• somatostatyna – hamuje wydzielanie GH.

Na poziom hormonu wzrostu wpływa także wiele czynników fizjologicznych, m.in.:

• głęboki sen, zwłaszcza w jego pierwszych fazach,
• intensywny wysiłek fizyczny,
• stres,
• hipoglikemia – spadek poziomu glukozy we krwi.

Dzięki tej precyzyjnej regulacji organizm utrzymuje GH na odpowiednim poziomie w zależności od potrzeb metabolicznych i wzrostowych.

Rytm dobowy i pulsacyjne wydzielanie

GH nie jest wydzielany równomiernie – jego uwalnianie ma charakter pulsacyjny, co oznacza znaczne wahania stężenia w ciągu doby. Największe wyrzuty hormonu występują w nocy, co podkreśla znaczenie snu dla prawidłowej regeneracji organizmu i wzrostu, szczególnie u dzieci i młodzieży.

Pulsacyjne uwalnianie GH pozwala organizmowi efektywnie reagować na bodźce fizjologiczne, takie jak wysiłek czy stres, a także minimalizuje ryzyko działań niepożądanych związanych z jego nadmiarem.

Jak działa hormon wzrostu w organizmie?

Hormon wzrostu wpływa na organizm w sposób bezpośredni i pośredni, przy czym oba mechanizmy mają znaczenie zarówno dla metabolizmu, jak i rozwoju oraz regeneracji tkanek.

Działanie bezpośrednie

Bezpośredni efekt GH koncentruje się głównie na metabolizmie i procesach anabolicznych w organizmie. Hormon wzrostu:

• stymuluje lipolizę – rozkład tkanki tłuszczowej i uwalnianie kwasów tłuszczowych do krwi, co wspiera wykorzystanie tłuszczu jako źródła energii,
• wpływa na gospodarkę węglowodanową – podnosi poziom glukozy we krwi, działając antagonistycznie do insuliny; przewlekły nadmiar GH może prowadzić do insulinooporności i cukrzycy,
• pobudza syntezę białek – wspiera budowę mięśni i regenerację tkanek, co jest szczególnie istotne po urazach, w chorobach wyniszczających lub w okresie wzrostu.

Działanie pośrednie – IGF‑1

Znaczna część efektów anabolicznych i wzrostowych GH realizowana jest pośrednio przez IGF‑1 (insulinopodobny czynnik wzrostu typu 1, somatomedyna C). Hormon wzrostu stymuluje wątrobę i inne tkanki do produkcji IGF‑1, który:

• pobudza wzrost kości na długość poprzez stymulację chrząstek wzrostowych,
• wspiera rozwój tkanek miękkich i narządów wewnętrznych,
• jest głównym mediatorem działania anabolicznego GH, odpowiadając za efekty wzrostowe i regeneracyjne hormonu.

Różnice w działaniu u dzieci i dorosłych

Rola GH zmienia się w zależności od wieku:

• u dzieci – hormon jest niezbędny do osiągnięcia prawidłowego wzrostu końcowego, rozwijania kości długich i harmonijnego wzrostu całego organizmu,
• u dorosłych – GH reguluje:
  • skład ciała – utrzymuje prawidłową proporcję masy mięśniowej do tłuszczowej,
  • gęstość mineralną kości – chroni przed osteoporozą,
  • metabolizm lipidów i węglowodanów, wspierając równowagę energetyczną,
  • regenerację tkanek, w tym mięśni, skóry i narządów wewnętrznych.

Dzięki tym mechanizmom hormon wzrostu pełni funkcję kluczowego regulatora homeostazy organizmu, zarówno w okresie intensywnego wzrostu, jak i w dorosłym życiu, wspierając zdrowie metaboliczne i strukturę tkanek.

Normy i badania – jak oceniamy hormon wzrostu?

Ocena poziomu hormonu wzrostu wymaga specjalistycznego podejścia, ponieważ jego wydzielanie jest pulsacyjne i zależne od wielu czynników. Nieprawidłowa interpretacja wyników może prowadzić do błędnej diagnozy, dlatego diagnostyka GH wymaga doświadczenia endokrynologa.

Normy GH zależą od:

• wieku pacjenta – u dorosłych zwykle zakres 1–12 ng/ml (µg/l), natomiast u dzieci i noworodków poziom jest wyższy, w granicach 10–30 ng/ml,
• płci – kobiety zwykle wykazują wyższe całkowite wydzielanie hormonu wzrostu w porównaniu do mężczyzn,
• laboratorium wykonującego badanie.

Dlaczego pojedynczy pomiar GH jest niewystarczający?

Hormonu wzrostu nie da się ocenić za pomocą jednego badania pobranego w losowej porze dnia, ponieważ:

• GH jest wydzielany pulsacyjnie, z największymi wyrzutami w nocy, w fazie głębokiego snu,
• w ciągu dnia jego poziom może być bardzo niski, nawet u zdrowych osób,
• pojedynczy wynik może więc nie odzwierciedlać rzeczywistego wydzielania hormonu.

Testy dynamiczne – jak diagnozuje się zaburzenia?

W diagnostyce zaburzeń GH stosuje się specjalistyczne testy dynamiczne, które pozwalają ocenić reakcję przysadki na bodźce stymulujące lub hamujące wydzielanie hormonu.

1. Testy stymulacyjne – przy podejrzeniu niedoboru GH

Celem jest maksymalne pobudzenie przysadki do wydzielania hormonu. Do testów stosuje się m.in.:

• insulinę – wywołuje kontrolowaną hipoglikemię, co pobudza wydzielanie GH,
• GHRH – hormon uwalniający GH,
• argininę i klonidynę – substancje stymulujące przysadkę.

W trakcie testu kilkukrotnie pobiera się krew, aby zmierzyć szczytową odpowiedź GH.

2. Testy hamowania – przy podejrzeniu nadmiaru GH

Najważniejszy jest doustny test obciążenia glukozą (OGTT):

• u zdrowej osoby wysoki poziom glukozy powinien zahamować wydzielanie GH,
• brak spadku poziomu hormonu wskazuje na autonomiczne, nadmierne wydzielanie GH, typowe np. w akromegalii.

IGF‑1 – marker pośredni wydzielania GH

Ponieważ GH jest wydzielany pulsacyjnie, stosuje się również oznaczenie IGF‑1 (somatomedyna C), który:

• ma stabilniejszy poziom w ciągu doby, dzięki związaniu z białkami transportującymi,
• odzwierciedla średnią produkcję GH w ciągu ostatnich 24 godzin,
• umożliwia ocenę zaburzeń zarówno niedoboru, jak i nadmiaru hormonu.

Interpretacja wyników zawsze powinna być dokonana przez doświadczonego endokrynologa, w kontekście pełnego obrazu klinicznego pacjenta.

Niedobór hormonu wzrostu

Niedobór GH to stan, w którym przysadka mózgowa produkuje zbyt mało somatotropiny, co prowadzi do charakterystycznych objawów różniących się w zależności od wieku pacjenta.

U dzieci

Najważniejsze cechy niedoboru GH u dzieci to:

• niski wzrost w stosunku do rówieśników oraz spowolnienie tempa wzrastania (<4 cm rocznie),
• opóźnione dojrzewanie kostne, widoczne na RTG nadgarstka,
• drobna budowa ciała z tendencją do gromadzenia tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha,
• możliwe opóźnione ząbkowanie i spowolnione rozwijanie cech płciowych.

Najczęstsze przyczyny niedoboru u dzieci:

• wrodzone wady przysadki lub podwzgórza,
• urazy okołoporodowe, guzy ośrodkowego układu nerwowego, radioterapia, urazy głowy.

U dorosłych

U dorosłych niedobór GH nie wpływa na wzrost, ale może powodować szereg zaburzeń metabolicznych i funkcjonalnych, takich jak:

• zmiany składu ciała – spadek masy mięśniowej, zwiększenie tkanki tłuszczowej, zwłaszcza trzewnej,
• problemy kostne – obniżona gęstość mineralna kości, ryzyko osteoporozy i złamań,
• zaburzenia metaboliczne – nieprawidłowy profil lipidowy, zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych,
• obniżone samopoczucie i wydolność fizyczna – przewlekłe zmęczenie, gorsza kondycja, problemy z koncentracją, obniżony nastrój, tendencja do izolacji społecznej.

Najczęstszą przyczyną niedoboru hormonu wzrostu u dorosłych są uszkodzenia przysadki w wyniku guzów, operacji, radioterapii lub urazów głowy.

Leczenie:

• stosuje się substytucję rekombinowanym hormonem wzrostu, podawanym w codziennych zastrzykach,
• terapia odbywa się pod ścisłą kontrolą endokrynologa, z regularnym monitorowaniem stężenia GH i IGF‑1,
• celem leczenia jest poprawa składu ciała, gęstości kości, wydolności fizycznej i jakości życia.

Nadmiar hormonu wzrostu

Nadmiar GH to stan, w którym przysadka mózgowa wydziela zbyt dużo somatotropiny, prowadząc do charakterystycznych zaburzeń, których przebieg zależy od wieku, w którym pojawia się nadmiar hormonu.

Gigantyzm (dzieci)

Rozwija się przed zakończeniem wzrostu kości długich i objawia się:

• gwałtownym, nadmiernym wzrostem przewyższającym rówieśników,
• bólami głowy i zaburzeniami widzenia, spowodowanymi uciskiem guza przysadki,
• możliwymi opóźnieniami lub zaburzeniami dojrzewania płciowego.

Najczęstsza przyczyna to gruczolak przysadki, czyli łagodny nowotwór komórek somatotropowych.

Akromegalia (dorośli)

Rozwija się po zakończeniu wzrostu kości, gdy chrząstki wzrostowe są już zamknięte. Objawy obejmują:

• pogrubienie rysów twarzy – powiększenie nosa, żuchwy, łuków brwiowych,
• powierzchowne zmiany kończyn – powiększenie dłoni i stóp, makroglosja (powiększenie języka),
• problemy układu mięśniowo-szkieletowego i sercowo-naczyniowego – bóle stawów, nadciśnienie tętnicze, przerost serca, zespół bezdechu sennego,
• zaburzenia metaboliczne – cukrzyca, insulinooporność.

Diagnostyka:

• brak zahamowania GH w doustnym teście obciążenia glukozą (OGTT),
• podwyższone stężenie IGF‑1, stabilnego markera działania GH,
• MRI przysadki w celu wykrycia guza.

Leczenie:

• chirurgiczne usunięcie guza przysadki – metoda pierwszego wyboru,
• farmakoterapia – analogi somatostatyny hamujące wydzielanie GH, antagoniści receptora GH,
• radioterapia – stosowana w przypadku niepełnej skuteczności leczenia operacyjnego lub farmakologicznego.

Hormon wzrostu a sport i „anti‑aging”

Doping i nadużycia w sporcie

GH bywa stosowany nielegalnie w sporcie wyczynowym i kulturystyce, głównie w celu:

• zwiększenia masy mięśniowej,
• redukcji tkanki tłuszczowej,
• poprawy regeneracji po intensywnym wysiłku.

Ryzyka nadużywania GH są poważne:

• przerost narządów wewnętrznych, w tym serca, co zwiększa ryzyko kardiologiczne,
• nadciśnienie tętnicze, zaburzenia rytmu serca,
• zaburzenia metaboliczne – insulinooporność, cukrzyca, problemy z gospodarką lipidową,
• zmiany kostno-stawowe i obrzęki tkanek, bóle stawów, zespół cieśni nadgarstka.

Terapie „anti‑aging”

W ostatnich latach hormon wzrostu bywa reklamowany w terapii odmładzającej lub wspomagającej witalność, jednak:

• brak solidnych dowodów naukowych na skuteczne i bezpieczne odmładzanie u zdrowych osób,
• potencjalne skutki uboczne są identyczne jak przy dopingu i mogą być poważne.

Hormon wzrostu powinien być stosowany wyłącznie ze wskazań medycznych, np. w niedoborze GH, i pod ścisłą kontrolą endokrynologa.

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące hormonu wzrostu