Bezdech senny – przyczyny, objawy i metody leczenia

Najważniejsze informacje

• Bezdech senny (ang. sleep apnea) to zaburzenie oddychania podczas snu, charakteryzujące się powtarzającymi się epizodami zatrzymania lub znacznego spłycenia oddechu.
• Obturacyjny bezdech senny (OBS) jest najczęstszą postacią tego zaburzenia i wynika z okresowego zwężania lub zamykania górnych dróg oddechowych podczas snu. Centralny bezdech senny (CBS) ma inne podłoże i jest związany z zaburzeniami kontroli oddychania.
• Do typowych objawów należą: głośne, nieregularne chrapanie, przerwy w oddychaniu podczas snu, nadmierna senność w ciągu dnia, poranne bóle głowy oraz problemy z koncentracją.
• Podstawową metodą leczenia umiarkowanego i ciężkiego OBS jest często terapia CPAP, która pomaga utrzymać drożność dróg oddechowych.
• W zależności od przyczyny i nasilenia bezdechu stosuje się również redukcję masy ciała, zmianę pozycji podczas snu, aparaty wewnątrzustne, leczenie laryngologiczne oraz inne metody dobrane indywidualnie.
• Nieleczony bezdech senny może zwiększać ryzyko nadciśnienia tętniczego, chorób sercowo-naczyniowych, zaburzeń rytmu serca, udaru mózgu oraz wypadków związanych z nadmierną sennością.

Bezdech senny to stan, w którym dochodzi do powtarzających się zaburzeń oddychania podczas snu, co może prowadzić do okresowego niedotlenienia organizmu i licznych mikrowybudzeń. Choć jednym z najbardziej charakterystycznych objawów jest głośne chrapanie, skutki tego zaburzenia wykraczają daleko poza dyskomfort nocny. Nieleczony bezdech może zwiększać ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego, chorób serca, udaru mózgu oraz wypadków wynikających z nadmiernej senności. Dowiedz się, na czym polega bezdech senny, jakie są jego przyczyny i objawy oraz jak wygląda diagnostyka i leczenie.

Na czym polega bezdech senny?

Bezdech senny (ang. sleep apnea, kod ICD-10: G47.3) to przewlekłe zaburzenie oddychania podczas snu, które polega na powtarzających się epizodach zatrzymania lub znacznego spłycenia przepływu powietrza przez drogi oddechowe. Bezdechy i hipopnoe mogą trwać co najmniej 10 sekund i prowadzić do spadku poziomu tlenu we krwi oraz mikrowybudzeń, które zaburzają prawidłową strukturę snu.

W przypadku obturacyjnego bezdechu sennego (OBS) problem wynika przede wszystkim ze zwężania lub zamykania się górnych dróg oddechowych podczas snu. Mięśnie gardła rozluźniają się, a światło dróg oddechowych może się okresowo zmniejszać lub całkowicie zamykać. W centralnym bezdechu sennym mechanizm jest inny – dochodzi do okresowego zaburzenia sygnałów nerwowych odpowiedzialnych za sterowanie oddychaniem.

Osoba z bezdechem sennym zwykle nie pamięta wszystkich mikrowybudzeń, do których dochodzi w nocy. Ich wielokrotne występowanie może jednak prowadzić do nieefektywnego snu, zmęczenia i senności w ciągu dnia.

Bezdech senny występuje często, a ryzyko jego rozwoju zwiększają m.in. otyłość, starszy wiek, płeć męska, niektóre cechy anatomiczne górnych dróg oddechowych, spożywanie alkoholu oraz określone choroby współistniejące.

Rodzaje bezdechu sennego

Wyróżnia się kilka głównych rodzajów bezdechu sennego, które różnią się mechanizmem powstawania. Każdy z nich wymaga odpowiedniej diagnostyki i może wymagać innego postępowania.

Obturacyjny bezdech senny (OBS)

Obturacyjny bezdech senny (OBS) jest najczęstszą postacią bezdechu sennego. Dochodzi w nim do okresowego zwężania lub zamykania górnych dróg oddechowych podczas snu. Mięśnie gardła, które w czasie czuwania pomagają utrzymywać drożność dróg oddechowych, podczas snu rozluźniają się. U osób predysponowanych może to prowadzić do zapadania się tkanek i ograniczenia przepływu powietrza. Przepona i mięśnie oddechowe nadal próbują wykonywać pracę oddechową, ale powietrze nie może swobodnie przepływać przez zwężone drogi oddechowe.

Objawy obturacyjnego bezdechu sennego to m.in.:

• głośne, nieregularne chrapanie;
• przerwy w oddychaniu obserwowane przez partnera;
• gwałtowne nabieranie powietrza, dławienie się lub krztuszenie podczas snu;
• częste wybudzenia;
• nadmierna senność w ciągu dnia;
• poranne bóle głowy;
• uczucie zmęczenia po przebudzeniu;
• częste oddawanie moczu w nocy.

W bardziej nasilonym OBS mogą pojawiać się również zaburzenia rytmu serca i nadciśnienie tętnicze.

Centralny bezdech senny (CBS)

Centralny bezdech senny jest rzadszą postacią zaburzeń oddychania podczas snu. Nie wynika z mechanicznego zamknięcia dróg oddechowych, lecz z okresowego zaburzenia sygnałów nerwowych sterujących oddychaniem. W czasie epizodu centralnego bezdechu może dojść do czasowego zatrzymania przepływu powietrza oraz braku ruchów oddechowych.

Centralny bezdech senny może występować m.in. w związku z:

• niewydolnością serca;
• niektórymi chorobami neurologicznymi;
• udarem mózgu;
• pobytem na dużych wysokościach;
• stosowaniem niektórych leków, w szczególności opioidów.

W przypadku CBS leczenie zależy od jego przyczyny. Może obejmować terapię choroby podstawowej oraz odpowiednio dobrane metody wspomagania oddychania. Nie każdy rodzaj wentylacji stosowany w OBS jest odpowiedni dla pacjenta z centralnym bezdechem, dlatego sposób leczenia powinien ustalić lekarz na podstawie diagnostyki. 

Mieszany bezdech senny

Mieszany bezdech senny łączy elementy centralnego i obturacyjnego zaburzenia oddychania. W jednym epizodzie mogą występować zarówno brak prawidłowego napędu oddechowego, jak i późniejsze ograniczenie przepływu powietrza wynikające ze zwężenia górnych dróg oddechowych. Postępowanie zależy od dominującego mechanizmu i przyczyny zaburzeń oddychania. Wymaga to dokładnej diagnostyki oraz indywidualnego dobrania terapii.

Jakie są główne przyczyny bezdechu sennego u dorosłych i dzieci?

Rozwój bezdechu sennego jest wynikiem współdziałania wielu czynników, począwszy od budowy anatomicznej górnych dróg oddechowych, przez masę ciała i styl życia, po choroby współistniejące. W przypadku OBS najważniejszym mechanizmem jest zwężenie lub zapadanie się ścian gardła podczas snu, co ogranicza przepływ powietrza.

Czynniki zwiększające ryzyko rozwoju bezdechu sennego to:

• nadwaga i otyłość – nadmiar tkanki tłuszczowej, szczególnie w okolicy szyi, może zmniejszać światło górnych dróg oddechowych. Otyłość jest jednym z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka OBS;
• płeć męska – mężczyźni częściej rozwijają OBS, choć ryzyko u kobiet zwiększa się m.in. po menopauzie;
• wiek – ryzyko bezdechu sennego zwiększa się wraz z wiekiem;
• wady anatomiczne – znaczenie mogą mieć m.in. skrzywienie przegrody nosowej, przerost migdałków, wydłużone lub wiotkie podniebienie miękkie, mała lub cofnięta żuchwa (retrognacja), mała żuchwa (mikrogenia), powiększony język (makroglosja) oraz inne cechy anatomii gardła;
• alkohol – spożywany szczególnie przed snem może zmniejszać napięcie mięśni gardła i nasilać obturację;
• palenie tytoniu – może sprzyjać stanom zapalnym i obrzękowi błon śluzowych dróg oddechowych;
• niektóre leki – m.in. opioidy oraz część leków uspokajających i nasennych może wpływać na oddychanie podczas snu. Nie należy jednak samodzielnie odstawiać przepisanych leków;
• choroby współistniejące – zwiększone ryzyko może występować m.in. w przypadku niedoczynności tarczycy, akromegalii, nadciśnienia tętniczego, cukrzycy oraz chorób serca;
• czynniki genetyczne i rodzinne – predyspozycje mogą dotyczyć zarówno budowy górnych dróg oddechowych, jak i sposobu regulacji oddychania;
• refluks żołądkowo-przełykowy (GERD) – może współwystępować z zaburzeniami oddychania podczas snu, a cofanie się treści żołądkowej może podrażniać błony śluzowe gardła i krtani. Nie należy jednak traktować GERD jako bezpośredniej przyczyny każdego przypadku OBS.

Czy stres może wywołać bezdech senny na tle nerwowym?

Określenie „bezdech senny na tle nerwowym” jest często używane potocznie, ale stres nie jest bezpośrednią przyczyną obturacyjnego bezdechu sennego. W OBS głównym problemem jest zwężanie lub zamykanie górnych dróg oddechowych podczas snu. Centralny bezdech senny wiąże się natomiast z zaburzeniami regulacji oddychania.

Przewlekły stres, zaburzenia lękowe i silne napięcie emocjonalne mogą jednak pogarszać jakość snu. Mogą również sprzyjać bezsenności, nocnym napadom paniki czy uczuciu duszności lub trudności w oddychaniu, które bywają mylone z bezdechem. Jeśli pojawiają się rzeczywiste przerwy w oddychaniu, głośne chrapanie, gwałtowne wybudzenia lub nadmierna senność w ciągu dnia, nie należy przypisywać ich wyłącznie stresowi. Warto przeprowadzić diagnostykę w kierunku zaburzeń oddychania podczas snu.

Bezdech senny u dzieci – przyczyny i objawy

U dzieci obturacyjny bezdech senny najczęściej wiąże się z przerostem migdałków podniebiennych i migdałka gardłowego (trzeciego migdałka). Powiększone struktury mogą zwężać drogi oddechowe, szczególnie w czasie snu. Znaczenie mogą mieć również niektóre cechy budowy twarzoczaszki, otyłość oraz inne choroby.

Bezdech nocny u dzieci może objawiać się:

• głośnym chrapaniem;
• oddychaniem przez usta;
• niespokojnym snem;
• przerwami w oddychaniu;
• częstymi wybudzeniami;
• nadmierną potliwością;
• moczeniem nocnym;
• porannymi bólami głowy;
• drażliwością;
• problemami z koncentracją;
• pogorszeniem funkcjonowania w szkole.

W przypadku potwierdzonego OBS związanego z przerostem migdałków jednym z podstawowych sposobów leczenia przyczynowego może być adenotomia lub adenotonsillotomia, czyli usunięcie lub odpowiednie zmniejszenie migdałka gardłowego i/lub migdałków podniebiennych. Decyzję o zabiegu podejmuje lekarz po ocenie dziecka.

Czym różni się zwykłe chrapanie od bezdechu sennego i jakie są jego objawy?

Objawy bezdechu sennego można podzielić na występujące podczas snu oraz odczuwane w ciągu dnia.

Objawy w czasie snu

Bezdech senny często jest trudny do rozpoznania przez samą osobę śpiącą. Pierwsze objawy może zauważyć partner lub inny domownik.

Do typowych objawów należą:

• głośne, nieregularne chrapanie;
• przerwy w oddychaniu trwające co najmniej 10 sekund;
• gwałtowne nabieranie powietrza po okresie bezdechu;
• dławienie lub krztuszenie się;
• częste wybudzenia;
• niespokojny, fragmentaryczny sen;
• nadmierna potliwość;
• kołatanie serca;
• częste oddawanie moczu w nocy.

Głośne chrapanie a bezdech – jaka jest różnica?

Zwykłe chrapanie jest przede wszystkim zjawiskiem akustycznym wynikającym z drgań tkanek miękkich górnych dróg oddechowych. Nie musi oznaczać bezdechu. W przypadku OBS głośnemu chrapaniu mogą towarzyszyć powtarzające się przerwy w oddychaniu, po których pojawia się gwałtowne nabranie powietrza, dławienie lub wybudzenie.

Dlatego samo chrapanie nie pozwala rozpoznać bezdechu sennego. Jeśli występują obserwowane przez partnera przerwy w oddychaniu, warto skonsultować się z lekarzem.

Objawy dzienne

Nocne zaburzenia oddychania i fragmentacja snu mogą prowadzić do objawów występujących w ciągu dnia.

Najczęściej należą do nich:

• nadmierna senność w ciągu dnia;
• uczucie zmęczenia mimo przespanej nocy;
• problemy z koncentracją;
• pogorszenie pamięci;
• spowolnienie czasu reakcji;
• rozdrażnienie i wahania nastroju;
• poranne bóle głowy;
• suchość w jamie ustnej po przebudzeniu;
• obniżenie jakości życia;
• zaburzenia libido.

Nadmierną senność można oceniać m.in. za pomocą Skali Senności Epworth (ESS). Kwestionariusz ten pomaga ocenić nasilenie senności, ale nie zastępuje diagnostyki bezdechu sennego.

Szczególnie niebezpieczna jest senność podczas prowadzenia samochodu. Jeśli zdarza się mimowolne zasypianie lub silna senność za kierownicą, należy potraktować problem poważnie i skonsultować go z lekarzem.

Diagnostyka bezdechu sennego

Rozpoznanie bezdechu sennego wymaga odpowiedniej diagnostyki. Samo chrapanie lub senność w ciągu dnia nie wystarczają do potwierdzenia choroby.

Bezdech senny – kiedy udać się do lekarza?

Diagnostykę warto rozważyć, gdy występują:

• głośne, przewlekłe chrapanie;
• obserwowane przerwy w oddychaniu;
• nocne dławienie się lub gwałtowne nabieranie powietrza;
• częste wybudzenia;
• nadmierna senność w ciągu dnia;
• poranne bóle głowy;
• problemy z koncentracją;
• przewlekłe zmęczenie.

Ryzyko OBS jest większe m.in. u osób z nadwagą lub otyłością, większym obwodem szyi, nadciśnieniem tętniczym oraz określonymi cechami anatomicznymi górnych dróg oddechowych.

Badania w przebiegu bezdechu sennego

W diagnostyce stosuje się przede wszystkim polisomnografię oraz poligrafię.

Polisomnografia (PSG) jest kompleksowym badaniem snu, podczas którego rejestruje się m.in.:

• aktywność mózgu (EEG);
• ruchy gałek ocznych (EOG);
• napięcie mięśni (EMG);
• przepływ powietrza przez nos i usta;
• ruchy klatki piersiowej i brzucha;
• poziom tlenu we krwi;
• czynność serca;
• chrapanie;
• pozycję ciała.

Poligrafia jest uproszczonym badaniem ukierunkowanym przede wszystkim na ocenę oddychania podczas snu. Może być wykonywana w warunkach domowych i u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów pomaga w rozpoznaniu OBS.

Wyniki badania pozwalają określić m.in. wskaźnik AHI (Apnea-Hypopnea Index), czyli średnią liczbę bezdechów i hipopnoe przypadających na godzinę snu. W zależności od rodzaju badania i sytuacji klinicznej sposób interpretacji AHI może się różnić, dlatego wynik powinien ocenić lekarz.

Jaki lekarz diagnozuje bezdech senny?

W przypadku podejrzenia zaburzeń oddychania podczas snu pomocna jest konsultacja z lekarzem specjalizującym się w medycynie snu (somnologiem) lub pulmonologiem. W zależności od objawów i przyczyny problemu w diagnostyce może uczestniczyć również laryngolog.

Pomocni mogą być także:

• pulmonolog – zajmuje się chorobami układu oddechowego i zaburzeniami oddychania;
• laryngolog – ocenia budowę i drożność nosa, gardła oraz innych struktur górnych dróg oddechowych;
• kardiolog – szczególnie gdy występują nadciśnienie, zaburzenia rytmu serca lub choroby serca;
• neurolog – przede wszystkim w przypadku podejrzenia centralnego bezdechu sennego lub chorób neurologicznych.

Lekarz POZ może być pierwszym punktem kontaktu i pomóc skierować pacjenta do odpowiedniego specjalisty.

Leczenie bezdechu sennego

Metoda leczenia zależy od rodzaju bezdechu, jego nasilenia, przyczyny oraz chorób współistniejących.

Zmiana stylu życia

U osób z OBS istotnym elementem leczenia jest modyfikacja stylu życia. W przypadku nadwagi lub otyłości redukcja masy ciała może zmniejszyć nasilenie OBS, choć nie zawsze prowadzi do całkowitego ustąpienia choroby.

Warto również:

• ograniczyć lub unikać alkoholu, szczególnie wieczorem;
• nie palić papierosów;
• utrzymywać regularną aktywność fizyczną;
• dbać o regularny sen;
• stosować leczenie zaleconych przez lekarza chorób współistniejących;
• w przypadku OBS zależnego od pozycji ciała rozważyć terapię pozycyjną.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków nasennych, uspokajających ani innych leków. Jeśli istnieje podejrzenie, że dany preparat nasila zaburzenia oddychania, należy omówić to z lekarzem.

Leczenie chirurgiczne bezdechu sennego

Jeżeli bezdech senny jest związany z określonymi przeszkodami anatomicznymi, lekarz może rozważyć leczenie zabiegowe. U dzieci z OBS wynikającym z przerostu migdałków często stosuje się adenotomię lub adenotonsillotomię. Z kolei u dorosłych w wybranych przypadkach możliwe są zabiegi dotyczące nosa, gardła, podniebienia lub struktur szczękowo-twarzowych. Skuteczność leczenia zależy jednak od przyczyny bezdechu i indywidualnej anatomii pacjenta.

Terapia CPAP

CPAP jest jedną z najskuteczniejszych metod leczenia obturacyjnego bezdechu sennego, szczególnie w umiarkowanej i ciężkiej postaci choroby. Aparat CPAP dostarcza powietrze pod odpowiednim ciśnieniem przez maskę, dzięki czemu pomaga utrzymać drożność górnych dróg oddechowych podczas snu. Do urządzenia dobiera się odpowiednią maskę do aparatu CPAP – najczęściej nosową, donosową lub pełnotwarzową, zależnie od potrzeb pacjenta. Skuteczność terapii zależy w dużej mierze od regularnego stosowania aparatu i właściwego dopasowania maski.

Szyny i aparaty wewnątrzustne MAD

Alternatywą dla CPAP u wybranych pacjentów z OBS mogą być aparaty wewnątrzustne, w szczególności urządzenia wysuwające żuchwę (MAD – mandibular advancement devices). Szyna MAD przesuwa żuchwę do przodu, co może zwiększać przestrzeń w obrębie górnych dróg oddechowych i ograniczać ich zapadanie się podczas snu.

Taką metodę można rozważać przede wszystkim w łagodnym lub umiarkowanym OBS oraz u części osób, które nie tolerują CPAP. Aparat powinien być odpowiednio dobrany, najlepiej przez lekarza i dentystę mającego doświadczenie w leczeniu zaburzeń oddychania podczas snu.

Leczenie centralnego bezdechu sennego

W przypadku centralnego bezdechu sennego najważniejsze jest ustalenie jego przyczyny. Postępowanie może obejmować:

• leczenie choroby podstawowej;
• zmianę lub modyfikację leków powodujących zaburzenia oddychania;
• odpowiednio dobrane metody wspomagania oddychania.

W zależności od rodzaju CBS lekarz może rozważyć m.in. CPAP, inne formy wentylacji dodatnim ciśnieniem lub wyspecjalizowane metody terapii. Dobór urządzenia musi uwzględniać przyczynę centralnego bezdechu oraz choroby współistniejące.

Ile kosztuje aparat na bezdech senny i jak uzyskać refundację NFZ?

Cena aparatu CPAP zależy od rodzaju urządzenia, producenta i wyposażenia. Urządzenia dostępne na rynku mogą kosztować kilka tysięcy złotych. W Polsce aparaty do leczenia obturacyjnego bezdechu sennego znajdują się w wykazie refundowanych wyrobów medycznych NFZ. Aktualne dane NFZ potwierdzają funkcjonowanie kodu P.102.00 dla dorosłych oraz P.102.01 dla dzieci.

Zasady refundacji, poziom dopłaty oraz uprawnienia osoby wystawiającej zlecenie mogą się zmieniać, dlatego przed zakupem należy sprawdzić aktualne informacje NFZ lub uzyskać je od lekarza i realizatora zaopatrzenia w wyroby medyczne.

Skutki zdrowotne nieleczonego bezdechu sennego

Nieleczony bezdech senny może prowadzić do licznych konsekwencji zdrowotnych. Powtarzające się zaburzenia oddychania powodują okresowe spadki poziomu tlenu oraz pobudzenie układu współczulnego.

W efekcie dochodzi do powtarzających się zmian ciśnienia tętniczego i tętna oraz zwiększonego obciążenia układu sercowo-naczyniowego.

Długoterminowe konsekwencje mogą obejmować:

• nadciśnienie tętnicze – OBS jest związany ze zwiększonym ryzykiem nadciśnienia, a szczególnie istotne znaczenie ma jego związek z nadciśnieniem trudnym do kontrolowania;
• zaburzenia rytmu serca, w tym migotanie przedsionków;
• chorobę niedokrwienną serca i zawał serca – bezdech senny jest związany ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych;
• niewydolność serca – zarówno OBS, jak i CBS mogą współwystępować z niewydolnością serca;
• udar mózgu – zaburzenia oddychania podczas snu wiążą się ze zwiększonym ryzykiem chorób naczyniowych mózgu;
• zaburzenia metaboliczne, w tym niekorzystny wpływ na gospodarkę glukozową;
• problemy z pamięcią, koncentracją i funkcjonowaniem poznawczym;
• zaburzenia nastroju i obniżenie jakości życia;
• zwiększone ryzyko wypadków komunikacyjnych związanych z nadmierną sennością i spowolnieniem reakcji.

Bezdech senny a nadciśnienie tętnicze

Związek między obturacyjnym bezdechem sennym a nadciśnieniem tętniczym jest szczególnie istotny. Powtarzające się epizody niedotlenienia i wybudzenia aktywują układ współczulny, co może prowadzić do wzrostu ciśnienia tętniczego.

Bezdech senny powinien być brany pod uwagę szczególnie u osób z nadciśnieniem trudnym do kontrolowania, zwłaszcza jeśli jednocześnie występują głośne chrapanie, obserwowane przerwy w oddychaniu i senność w ciągu dnia. Nieleczony OBS może zwiększać ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych, takich jak zawał serca, udar mózgu czy zaburzenia rytmu serca.

Bezdech senny – profilaktyka

Nie wszystkim przypadkom bezdechu sennego można zapobiec, ponieważ część czynników ryzyka związana jest z anatomią, wiekiem czy predyspozycjami genetycznymi.

Ryzyko OBS można jednak ograniczać poprzez:

• utrzymywanie prawidłowej masy ciała;
• regularną aktywność fizyczną;
• ograniczenie alkoholu, szczególnie przed snem;
• unikanie palenia papierosów;
• dbanie o regularny i odpowiednio długi sen;
• leczenie chorób współistniejących;
• stosowanie zaleconej przez lekarza terapii w przypadku rozpoznanego bezdechu;
• w wybranych przypadkach stosowanie terapii pozycyjnej, jeśli zaburzenia oddychania nasilają się podczas spania na plecach.

W przypadku dzieci ważne jest zwracanie uwagi na przewlekłe chrapanie, oddychanie przez usta i przerwy w oddychaniu, ponieważ mogą one wskazywać na przerost migdałków i OBS.

FAQ

Poniżej odpowiadamy na najczęściej zadawane pytania dotyczące bezdechu sennego