Lewonorgestrel (Levonorgestrelum)

Lewonorgestrel jest jedną z szeroko stosowanych substancji progestagenowych w antykoncepcji i ginekologii. W zależności od postaci preparatu może służyć do regularnego zapobiegania ciąży, antykoncepcji awaryjnej, zmniejszania obfitych krwawień miesiączkowych oraz ochrony endometrium podczas estrogenowej hormonalnej terapii zastępczej. Warto wiedzieć, jak działa lewonorgestrel, jakie ma wskazania, w jaki sposób należy go stosować oraz na jakie interakcje i działania niepożądane zwrócić uwagę.

Co to jest lewonorgestrel i jak działa?

Lewonorgestrel (łac. levonorgestrelum) to syntetyczna pochodna 19-nortestosteronu, należąca do progestagenów drugiej generacji. Z chemicznego punktu widzenia lewonorgestrel jest biologicznie aktywnym enancjomerem norgestrelu. Wykazuje silne powinowactwo do receptorów progesteronowych, a także słabe działanie androgenne. Nie wykazuje natomiast istotnego działania estrogennego ani glikokortykosteroidowego.

Zrozumienie tego, jak działa lewonorgestrel w organizmie kobiety, wymaga uwzględnienia jego wpływu na oś podwzgórze–przysadka–jajnik. Substancja hamuje lub opóźnia wyrzut hormonu luteinizującego (LH), a tym samym może zahamować lub opóźnić owulację. Jest to główny mechanizm działania lewonorgestrelu stosowanego jako antykoncepcja awaryjna. Skuteczność jest największa, gdy lek zostanie przyjęty przed rozpoczęciem wyrzutu LH.

Oprócz wpływu na owulację lewonorgestrel oddziałuje na śluz szyjkowy, zwiększając jego gęstość i utrudniając przenikanie plemników przez szyjkę macicy. W przypadku regularnego stosowania antykoncepcji hormonalnej znaczenie ma również wpływ progestagenu na endometrium, które staje się cieńsze.

Mechanizm działania lewonorgestrelu zależy również od drogi podania i zastosowania preparatu. W systemach domacicznych działanie jest przede wszystkim miejscowe, zwłaszcza w obrębie endometrium i śluzu szyjkowego, przy jednoczesnym występowaniu niewielkiej ekspozycji ogólnoustrojowej. W preparatach doustnych lewonorgestrel jest wchłaniany do krążenia i wywiera działanie ogólnoustrojowe, a w przypadku antykoncepcji awaryjnej jego najważniejszym efektem jest opóźnienie lub zahamowanie owulacji.

Na co stosuje się lewonorgestrel? Wskazania

Głównym obszarem zastosowania tego syntetycznego progestagenu jest antykoncepcja. Lewonorgestrel występuje w różnych preparatach zapobiegających ciąży, zarówno stosowanych regularnie, jak i w sytuacjach nagłych. Zakres wskazań zależy od postaci farmaceutycznej, dawki oraz sposobu podawania substancji.

Szczegółowe wskazania do stosowania lewonorgestrelu obejmują kilka głównych obszarów:

• antykoncepcja awaryjna – stosowana po niezabezpieczonym stosunku lub w przypadku nieprawidłowego zastosowania innej metody antykoncepcji; przyjęty odpowiednio wcześnie lewonorgestrel opóźnia lub hamuje owulację,
• złożona antykoncepcja doustna – lewonorgestrel występuje w połączeniu z estrogenem, najczęściej etynyloestradiolem, zapewniając skuteczną ochronę przed ciążą i umożliwiając kontrolę krwawień z odstawienia,
• jednoskładnikowa antykoncepcja doustna – lewonorgestrel może być stosowany w tabletkach zawierających wyłącznie progestagen; takie preparaty mogą być odpowiednią metodą antykoncepcji również w okresie karmienia piersią,
• systemy domaciczne uwalniające lewonorgestrel – zapewniają długotrwałą, odwracalną ochronę przed ciążą, a dodatkowo wywierają miejscowe działanie na endometrium.

Poza zastosowaniami antykoncepcyjnymi systemy domaciczne uwalniające lewonorgestrel stosuje się również w leczeniu obfitych krwawień miesiączkowych. Dzięki silnemu działaniu antyproliferacyjnemu na endometrium system znacząco zmniejsza objętość traconej krwi. Może to poprawiać jakość życia oraz ograniczać ryzyko niedokrwistości z niedoboru żelaza u kobiet z nasilonymi krwawieniami.

Kolejnym zastosowaniem jest ochrona endometrium podczas hormonalnej terapii zastępczej (HTZ). U kobiet po menopauzie stosujących estrogeny podawanie progestagenu jest konieczne w celu przeciwdziałania nadmiernej proliferacji endometrium i zmniejszenia ryzyka jego rozrostu oraz raka. W tym celu może być stosowany odpowiedni system domaciczny uwalniający lewonorgestrel, który zapewnia miejscową ochronę endometrium podczas terapii estrogenowej.

Jak stosować lewonorgestrel? Dawkowanie

Sposób stosowania i dawkowanie zależą od postaci farmaceutycznej, dawki oraz wskazania. W przypadku antykoncepcji awaryjnej kluczowe znaczenie ma czas. Standardowa dawka wynosi 1,5 mg jednorazowo i powinna zostać przyjęta jak najszybciej po niezabezpieczonym stosunku, jednak nie później niż do 72 godzin. Skuteczność zmniejsza się wraz z upływem czasu od stosunku.

W przypadku tabletek antykoncepcyjnych zawierających lewonorgestrel schemat stosowania zależy od konkretnego preparatu. W złożonych doustnych środkach antykoncepcyjnych substancja ta występuje najczęściej w dawce 100–150 mikrogramów na tabletkę, w połączeniu z estrogenem. Tabletki przyjmuje się zwykle przez 21 dni, po których następuje przerwa lub okres stosowania tabletek nieaktywnych, jednak schemat może różnić się w zależności od preparatu. Jednoskładnikowe tabletki zawierające lewonorgestrel, w dawce wynoszącej zazwyczaj 30 mikrogramów, stosuje się codziennie, bez przerw między opakowaniami.

Systemy domaciczne uwalniające lewonorgestrel są zakładane do jamy macicy przez odpowiednio przeszkolonego lekarza lub innego uprawnionego pracownika ochrony zdrowia. W przypadku systemów zawierających 52 mg lewonorgestrelu początkowe uwalnianie wynosi około 20 mikrogramów na dobę i stopniowo zmniejsza się w kolejnych latach. Czas działania zależy od konkretnego systemu oraz wskazania i może wynosić do 8 lat w przypadku antykoncepcji. W przypadku leczenia obfitych krwawień miesiączkowych lub ochrony endometrium podczas HTZ okres stosowania może być krótszy.

Niezależnie od postaci leku należy przestrzegać zaleceń lekarza oraz informacji zawartych w ulotce konkretnego preparatu. W przypadku pominięcia dawki doustnej postępowanie zależy od rodzaju tabletki i czasu opóźnienia. W klasycznej minipigułce zawierającej lewonorgestrel przekroczenie 3 godzin od zwykłej pory przyjęcia może wymagać zastosowania dodatkowej metody antykoncepcji przez 7 dni. W przypadku tabletek złożonych zasady postępowania zależą od konkretnego preparatu, liczby pominiętych tabletek oraz momentu cyklu.

Lewonorgestrel – jakie są przeciwwskazania i środki ostrożności?

Możliwość stosowania lewonorgestrelu zależy od postaci preparatu, dawki i wskazania. Przeciwwskazania różnią się m.in. w przypadku tabletki stosowanej jako antykoncepcja awaryjna, doustnej antykoncepcji hormonalnej oraz systemu domacicznego.

Pobierz aplikację

Receptomat w telefonie!

Dbaj o zdrowie tak jak Ci wygodnie!

Aplikacja Receptomat to innowacyjne rozwiązanie telemedyczne, które pozwala dbać o ciągłość leczenia w prosty sposób. Usługi medyczne są dostępne dla Ciebie przez 7 dni w tygodniu! Umów się na teleporadę, prześlij dokumentację medyczną, ustaw powiadomienia o lekach. Wygodnie, szybko, niezawodnie.

Pobierz naszą aplikację

W przypadku lewonorgestrelu stosowanego jako antykoncepcja awaryjna głównym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na substancję czynną lub którykolwiek ze składników preparatu. Nie należy stosować go w przypadku istniejącej ciąży, ponieważ nie przerwie jej ani nie jest przeznaczony do stosowania w ciąży. Przypadkowe przyjęcie lewonorgestrelu we wczesnej ciąży nie wiąże się jednak z wykazanym zwiększeniem ryzyka wad wrodzonych.

Szczególnej ostrożności wymagają osoby z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby, ponieważ lewonorgestrel jest metabolizowany głównie w tym narządzie. W przypadku systemu domacicznego uwalniającego lewonorgestrel przeciwwskazaniami są ponadto m.in. ciąża, niewyjaśnione krwawienia z dróg rodnych, aktywne lub nawracające zakażenia narządów miednicy mniejszej, niektóre nowotwory oraz ostre choroby wątroby lub guzy tego narządu.

Lewonorgestrel a inne leki – interakcje

Skuteczność doustnego lewonorgestrelu może zostać zmniejszona przez jednoczesne stosowanie leków indukujących enzymy wątrobowe, zwłaszcza CYP3A4. Przyspieszają one metabolizm hormonu, prowadząc do obniżenia jego stężenia w osoczu i potencjalnego zmniejszenia skuteczności antykoncepcyjnej.

Do leków mogących zmniejszać stężenie lewonorgestrelu należą m.in. fenytoina, karbamazepina, barbiturany i prymidon, a także ryfampicyna, ryfabutyna, rytonawir, efawirenz i gryzeofulwina. Podobne działanie może wykazywać ziele dziurawca zwyczajnego (hypericum perforatum). U kobiet stosujących takie leki, szczególnie przewlekle, należy rozważyć alternatywną metodę antykoncepcji. W przypadku antykoncepcji awaryjnej po stosowaniu induktorów enzymatycznych w ciągu ostatnich 4 tygodni zalecane może być zastosowanie niehormonalnej antykoncepcji awaryjnej, np. wkładki miedzianej.

Niektóre leki hamujące aktywność CYP3A4, m.in. azole przeciwgrzybicze, makrolidy oraz sok grejpfrutowy, mogą zwiększać stężenie lewonorgestrelu w osoczu. Znaczenie kliniczne tego zjawiska zależy od postaci preparatu – w przypadku systemów domacicznych wpływ takich interakcji na skuteczność antykoncepcyjną uważa się za niewielki ze względu na przede wszystkim miejscowe działanie lewonorgestrelu.

Jakie są możliwe skutki uboczne lewonorgestrelu?

Jak każda substancja czynna wpływająca na układ hormonalny, lewonorgestrel może powodować działania niepożądane. Ich rodzaj i częstość zależą m.in. od dawki, drogi podania oraz indywidualnej reakcji organizmu. Część objawów ma łagodny i przejściowy charakter, a niektóre, zwłaszcza zaburzenia krwawień związane z systemami domacicznymi, mogą zmniejszać się w kolejnych miesiącach stosowania.

Najczęściej zgłaszane skutki uboczne po zażyciu lewonorgestrelu lub jego zastosowaniu w systemie domacicznym dotyczą:

• zaburzenia krwawień – w tym plamienia, nieregularne miesiączki, zmiany czasu wystąpienia krwawienia lub jego brak; są one szczególnie częste w pierwszych miesiącach stosowania systemów domacicznych,
• bóle i zawroty głowy oraz zmiany nastroju – u części pacjentek mogą wystąpić również objawy depresyjne, które w przypadku nasilania się lub utrzymywania wymagają konsultacji lekarskiej,
• nudności, bóle brzucha lub podbrzusza i wymioty – występujące przede wszystkim po doustnym zastosowaniu lewonorgestrelu,
• tkliwość piersi, trądzik i inne zmiany skórne – przy stosowaniu hormonalnym mogą wystąpić również zmiany masy ciała, choć ich związek przyczynowy z lewonorgestrelem nie zawsze jest jednoznaczny.

W przypadku stosowania systemów domacicznych uwalniających lewonorgestrel istnieje specyficzne ryzyko powikłań miejscowych. Należą do nich perforacja ściany macicy, najczęściej związana z zakładaniem systemu, oraz jego częściowe lub całkowite wydalenie. Ryzyko zapalenia narządów miednicy mniejszej jest nieznacznie zwiększone przede wszystkim w pierwszych tygodniach po założeniu systemu. Jeśli dojdzie do ciąży podczas stosowania systemu, należy wykluczyć ciążę pozamaciczną, ponieważ w takiej sytuacji stanowi ona większy odsetek wszystkich ciąż występujących podczas stosowania IUS.

Ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej związane z metodami zawierającymi wyłącznie progestagen jest na ogół mniejsze niż w przypadku złożonej antykoncepcji hormonalnej zawierającej estrogen. Profil ryzyka zależy jednak od konkretnej metody i indywidualnych czynników pacjentki. U kobiet z przebytą chorobą zakrzepowo-zatorową wybór odpowiedniej metody antykoncepcji powinien być każdorazowo skonsultowany z lekarzem.