Grzybica skóry – objawy, rodzaje, lokalizacje, leczenie

Najważniejsze informacje

• Grzybica skóry jest chorobą zakaźną powodowaną przez grzyby chorobotwórcze, głównie dermatofity, drożdżaki oraz niekiedy pleśnie. Charakteryzuje się wysoką zakaźnością, tendencją do nawrotów i wymaga długotrwałego leczenia.
• Grzybica objawia się rumieniowo-złuszczającymi wykwitami o pierścieniowatym kształcie z aktywnym, zapalnym brzegiem, intensywnym świądem, łuszczeniem naskórka oraz zaczerwienieniem. W zależności od lokalizacji może powodować wypadanie włosów (skóra głowy) lub zgrubienie paznokci (grzybica paznokci).
• Podstawą terapii są miejscowe leki przeciwgrzybicze (klotrimazol, terbinafina, mikonazol) stosowane 2-6 tygodni. W przypadku rozległych zmian lub grzybicy owłosionej skóry głowy dodatkowo stosuje się leki doustne (flukonazol, itrakonazol). Bardzo ważne jest, aby przejść przez pełną terapię i nie przerywać leczenia.
• Zapobieganie nawrotom grzybicy skóry wymaga utrzymywania wysokiej higieny osobistej, dokładnego osuszania skóry (szczególnie fałdów i przestrzeni międzypalcowych), noszenia przewiewnej odzieży, unikania wspólnego używania ręczników i obuwia oraz regularnej dezynfekcji przedmiotów osobistych.

Grzyby to zróżnicowana grupa mikroorganizmów, które naturalnie występują w naszym otoczeniu, a niekiedy również na powierzchni skóry. Choć zazwyczaj nie stanowią zagrożenia, w sprzyjających warunkach mogą prowadzić do rozwoju grzybicy skóry, jednej z najczęstszych chorób o podłożu dermatologicznym. Sprawdź, jakie są przyczyny grzybicy skóry, jak ją rozpoznać i na czym polega terapia oraz profilaktyka.

Czym jest grzybica skóry?

Grzybica skóry (ICD-10: B35), inaczej dermatofitoza, jest chorobą zakaźną wywoływaną przez grzyby chorobotwórcze, kolonizujące naskórek, włosy, paznokcie i przydatki skóry. Proces ten powoduje stany zapalne, łuszczenie się naskórka, zaczerwienienie i często intensywny świąd. Grzybica skóry odznacza się wysoką zakaźnością i tendencją do nawrotów, a jej przewlekłe postacie wymagają długotrwałego leczenia.

Jakie grzyby wywołują grzybicę na skórze?

Za zmiany grzybicze skóry odpowiadają 3 główne rodzaje grzybów:

• dermatofity – najczęstsze czynniki etiologiczne, należące do rodzajów Trichophyton, Microsporum i Epidermophyton. Patogeny rozkładają keratynę w naskórku, włosach i paznokciach, co umożliwia ich rozwój. Dermatofity możemy podzielić na:
  • dermatofity antropofilne – zakażają ludzi (np. Trichophyton rubrum, T. interdigitale);
  • dermatofity zoofilne – przenoszone ze zwierząt (np. Microsporum canis);
  • dermatofity geofilne – obecne w glebie, sporadycznie wywołujące zakażenia u ludzi;
• drożdżaki – najczęściej gatunki z rodzaju Candida, wywołujące drożdżakowe zapalenie skóry w fałdach skórnych, na błonach śluzowych lub przy paznokciach;
• grzyby pleśniowe – rzadziej powodują infekcje skóry, zwykle u osób z obniżoną odpornością lub po uszkodzeniach naskórka (np. Aspergillus, Fusarium).

Najczęstsze typy i lokalizacje grzybicy skóry

Wyróżnić można różne rodzaje zakażeń grzybiczych, podzielone głównie z uwagi na lokalizację zmian.

Grzybica skóry gładkiej

Grzybica skóry gładkiej (ICD-10: B35.4) dotyczy przede wszystkim skóry nieowłosionej, takiej jak tułów, kończyny i szyja. W przebiegu zakażeń grzybiczych skóry obserwuje się charakterystyczne zmiany rumieniowo-złuszczające o pierścieniowatej budowie, z aktywnym, zapalnym brzegiem i złuszczaniem środkowej części wykwitu. Przewlekła grzybica skóry gładkiej może utrzymywać się miesiącami i wymaga zarówno leczenia miejscowego, jak i doustnego.

Infekcje grzybicze skóry w tym obszarze często towarzyszą nadmiernej potliwości lub maceracji naskórka, a ich rozpoznanie wspomaga obserwacja charakterystycznych objawów grzybicy.

Grzybica owłosionej skóry głowy

Grzybica owłosionej skóry głowy (ICD-10: B35.0) występuje najczęściej u dzieci i obejmuje skórę głowy wraz z włosami. Grzybica skóry głowy prowadzi do łamliwości włosów, miejscowego łysienia, złuszczania i stanu zapalnego skóry. Charakterystycznym objawem tego rodzaju grzybicy jest też obecność pęcherzyków, krostek oraz strzępków grzyba w mieszkach włosowych.

Leczenie powierzchownych zakażeń grzybiczych owłosionej skóry głowy wymaga stosowania leków przeciwgrzybiczych doustnie, często wspomaganych szamponami leczniczymi. Przewlekła grzybica, zwłaszcza bez wdrożenia odpowiedniego leczenia, może prowadzić do trwałego osłabienia włosów.

Grzybica dłoni

Grzybica dłoni (ICD-10: B35.2) obejmuje zwykle jedną dłoń i może współistnieć z grzybicą stóp. Zakażenia dermatofitami skóry dłoni charakteryzują się złuszczaniem, zaczerwienieniem, pęknięciami i intensywnym świądem. Proces grzybiczy może prowadzić do bolesnych pęknięć naskórka, zwłaszcza w okolicach fałdów skóry i przy paznokciach.

Leczenie grzybicy skóry dłoni wymaga miejscowego stosowania leków przeciwgrzybiczych, a w przypadkach przewlekłych lub rozległych także doustnie.

Grzybica goleni

Grzybica goleni (ICD-10: B35.6) jest przewlekłą infekcją grzybiczą skóry, wywołaną najczęściej przez dermatofity, zaliczaną do grupy infekcji grzybiczych skóry. Zmiany dotyczą głównie skóry przedniej części goleni, choć niekiedy mogą obejmować również boczne powierzchnie nóg. Grzybica goleni objawia się rumieniowo-złuszczającymi się zmianami skórnymi, często z wyraźnym brzegiem i drobnymi pęcherzykami. Proces infekcyjny może mieć charakter przewlekły, szczególnie u osób z nadmierną potliwością, obniżoną odpornością lub wcześniejszymi mikrourazami naskórka.

Leczenie grzybicy goleni obejmuje stosowanie miejscowych leków przeciwgrzybiczych w formie kremów lub maści, a w przypadkach rozległych lub przewlekłych zmian konieczne może być zastosowanie doustnych leków przeciwgrzybiczych.

Grzybica paznokci

Grzybica paznokci (ICD-10: B35.1) obejmuje zakażenie płytek paznokciowych i łożyska paznokciowego. Objawia się żółtym lub brązowym przebarwieniem, zgrubieniem i łamliwością paznokci.

Grzybica paznokci może być wywołana przez Trichophyton rubrum, T. interdigitale lub, rzadziej, przez rodzaj Candida. Jej leczenie jest długotrwałe i wymaga stosowania leków przeciwgrzybiczych (doustnie oraz miejscowo), a w niektórych przypadkach także mechanicznego usunięcia zainfekowanej części paznokcia.

Grzybica pachwin

Grzybica pachwin (ICD-10: B35.6) występuje głównie u mężczyzn i dotyczy fałdów skórnych w okolicy pachwin. Zakażenia dermatofitami powodują rumień, złuszczanie oraz obecność pęcherzyków na obwodzie zmian. Grzybica pachwin jest często związana z nadmierną potliwością, maceracją naskórka i obniżoną odpornością pacjenta.

Leczenie grzybicy pachwin polega na stosowaniu leków przeciwgrzybiczych miejscowo oraz utrzymaniu suchości i higieny okolicy pachwin.

Grzybica stóp

Grzybica stóp (ICD-10: B35.3) jest najczęstszym rodzajem grzybicy skóry u dorosłych i obejmuje przestrzenie międzypalcowe, podeszwę i boczne krawędzie stóp. Infekcje grzybicze skóry w tej lokalizacji często przebiegają z pękaniem naskórka, złuszczaniem, świądem oraz zmianami potnicowymi w postaci pęcherzyków. Grzybica międzypalcowa stóp sprzyja rozprzestrzenianiu się zakażeń dermatofitami na inne okolice ciała, w tym skórę dłoni lub paznokcie.

Leczenie grzybicy stóp obejmuje leki miejscowe, a w przewlekłych lub nawracających przypadkach także doustne leki przeciwgrzybicze.

Łupież pstry

Łupież pstry (ICD-10: B36.0) jest przewlekłą infekcją grzybiczą skóry wywołaną przez drożdżaki rodzaju Malassezia, zaliczaną do grupy infekcji grzybiczych skóry. Zmiany dotyczą głównie skóry gładkiej klatki piersiowej, karku i ramion, choć mogą obejmować także okolice szyi, rąk i górnej części pleców. Łupież pstry objawia się jako plamy o odbarwionej lub różowej barwie, często drobno złuszczające się i nieregularne, które przy opalaniu stają się bardziej widoczne. Proces ma charakter przewlekły i nawrotowy, szczególnie u osób z nadmierną potliwością lub obniżoną odpornością.

Leczenie łupieżu pstrego obejmuje miejscowe leki przeciwgrzybicze w postaci kremów, pianek lub szamponów, a w przypadkach rozległych lub przewlekłych doustne leki przeciwgrzybicze. Zachowanie higieny skóry i unikanie czynników sprzyjających nadmiernej potliwości pomaga ograniczyć ryzyko nawrotów.

Przyczyny zakażenia grzybicą skóry

Patogeneza zakażeń grzybiczych jest ściśle związana z obecnością grzybów chorobotwórczych w środowisku oraz organizmie człowieka. Choroby skóry o podłożu grzybiczym rozwijają się zwykle w następujących sytuacjach:

• kontakt bezpośredni z osobą lub zwierzęciem zakażonym dermatofitami bądź drożdżakami chorobotwórczymi;
• kontakt pośredni – skażone ręczniki, ubrania, obuwie, przybory kosmetyczne mogą być źródłem infekcji grzybiczej skóry;
• wilgotne i ciepłe środowisko – nadmierna potliwość, ciasne obuwie, ubrania syntetyczne sprzyjają maceracji naskórka i rozwojowi grzybicy skóry;
• uszkodzenia naskórka – mikrourazy, zadrapania, rany ułatwiające penetrację grzybów na skórę właściwą i jej przydatki;
• obniżona odporność – przewlekłe choroby, takie jak cukrzyca czy HIV, a także leczenie immunosupresyjne zwiększają ryzyko infekcji grzybiczych skóry;
• zmiany hormonalne i zaburzenia równowagi skóry, w tym niedoczynność tarczycy, sprzyjają rozwojowi przewlekłej grzybicy skóry gładkiej;
• środowiska publiczne – baseny, sauny, siłownie stanowią miejsca sprzyjające zakażeniom dermatofitami i drożdżakami, szczególnie przy kontakcie z powierzchniami skażonymi grzybami chorobotwórczymi.

Czy grzybica skóry jest zaraźliwa?

Grzybica skóry jest chorobą zakaźną, przenoszoną drogą kontaktu bezpośredniego lub pośredniego. Ryzyko zakażenia rośnie w wilgotnym, ciepłym środowisku oraz w miejscach o dużym natłoku ludzi.

Grzybica skóry – objawy

Grzybica skóry gładkiej objawia się najczęściej rumieniowo-złuszczającymi się wykwitami o pierścieniowatej budowie z aktywnym, zapalnym brzegiem. Przewlekła grzybica skóry gładkiej może utrzymywać się miesiącami, a proces długotrwały sprzyja rozprzestrzenianiu się zakażeń dermatofitami i utrudnia leczenie choroby.

• Grzybica owłosionej skóry głowy prowadzi do łamliwości włosów, miejscowego łysienia, złuszczania skóry głowy oraz stanu zapalnego.
• Grzybica stóp i grzybica pachwin często występują w okolicach fałdów skórnych lub przestrzeni międzypalcowych i związane są z nadmierną potliwością, maceracją naskórka oraz obniżoną odpornością.
• Grzybica paznokci objawia się zgrubieniem i przebarwieniem płytek paznokciowych, często wywołaną przez dermatofity lub, w niektórych przypadkach, przez rodzaj Candida.
• Łupież pstry i drożdżakowe zapalenie skóry powodują plamy o odbarwionej lub różowej barwie, drobne złuszczanie naskórka, a czasem świąd, zwłaszcza w okresach nasilenia zmian.

Jak wygląda grzybica skóry?

Na początku grzybica skóry objawia się jako małe, rumieniowe i łuszczące się zmiany. Z czasem przybierają pierścieniowaty kształt i zaczynają rozwijać się centralnie. Na obwodzie skóry widoczne są łuski, grudki lub pęcherzyki. Grzybica skóry gładkiej często tworzy też brązowe, suche plamy na skórze, natomiast grzybica owłosionej skóry głowy objawia się miejscowym łysieniem i łupieżem pstrym.

Diagnostyka grzybicy skóry – jakie badania warto wykonać?

Diagnostyka grzybicy skóry jest niezbędna dla prawidłowego rozpoznania rodzaju grzybicy skóry, określenia jej przyczyny oraz wyboru odpowiedniego leczenia. Specjaliści wykorzystują w tym celu kilka metod, które pozwalają na potwierdzenie infekcji grzybiczej.

• wywiad i oględziny zmian skórnych – pierwszy krok w diagnostyce grzybicy skóry, obejmujący historię choroby, wcześniejsze terapie, występowanie grzybicy w rodzinie lub w środowisku pracy oraz czynniki ryzyka, takie jak nadmierna potliwość, noszenie ciasnego obuwia lub obecność obniżonej odporności. Następnie lekarz dokonuje oględzin zmian skórnych, zwracając uwagę na charakterystyczne objawy grzybicy;
• wykorzystanie lampy Wooda – bazuje na promieniowaniu UV w celu uwidocznienia niektórych gatunków grzybów, zwłaszcza w grzybicy owłosionej skóry głowy. Pod jej wpływem zmiany mogą zacząć świecić, co ułatwia wstępne rozpoznanie rodzaju grzyba i lokalizację ognisk zakażenia. Lampa Wooda jest szczególnie przydatna w diagnostyce łupieżu pstrego oraz niektórych drożdżakowych zapaleń skóry;
• badanie mikroskopowe zeskrobin – badanie zeskrobin ze skóry, paznokci lub włosów jest podstawową metodą wykrywania strzępek grzyba w materiale biologicznym. Preparat może być barwiony w celu uwidocznienia elementów grzybni lub obserwowany w KOH, co pozwala na szybką identyfikację infekcji grzybiczych skóry i wstępne określenie rodzaju grzyba;
• hodowla mykologiczna – umożliwia identyfikację gatunku dermatofitu lub drożdżaka odpowiedzialnego za zakażenie. Badanie jest czasochłonne, ale pozwala na dokładne określenie rodzaju grzybicy, co jest szczególnie istotne w przewlekłych przypadkach grzybicy skóry gładkiej, grzybicy stóp lub grzybicy paznokci oraz w sytuacjach, gdy leczenie grzybicy skóry miejscowego leczenia nie przynosi efektu;
• testy molekularne PCR – umożliwiają precyzyjną diagnostykę DNA grzybów chorobotwórczych, co pozwala na szybkie i dokładne rozróżnienie gatunku dermatofitu, drożdżaka lub grzybów pleśniowych. PCR jest szczególnie przydatne w diagnostyce przewlekłej grzybicy skóry głowy, grzybicy paznokci oraz w skomplikowanych przypadkach grzybicy pachwin i stóp.

Grzybica skóry – leczenie

Leczenie grzybicy skóry to złożony proces, którego celem jest eliminacja grzybów chorobotwórczych, zahamowanie progresji zmian grzybiczych oraz zapobieganie nawrotom choroby. W terapii stosuje się zarówno leczenie miejscowe, jak i doustne, w zależności od rodzaju grzybicy skóry, stopnia zajęcia skóry i jej przydatków, a także ogólnego stanu zdrowia pacjenta.

Miejscowe leki przeciwgrzybicze

Leczenie miejscowe grzybicy skóry obejmuje kremy, maści, żele i aerozole zawierające substancje przeciwgrzybicze, takie jak:

• ketokonazol;
• mikonazol;
• klotrimazol;
• terbinafina;
• amorolfina.

Terapia miejscowa jest standardem w leczeniu grzybicy skóry gładkiej, pachwin, dłoni i stóp, a czas trwania leczenia wynosi zwykle od 2 do 6 tygodni, zależnie od lokalizacji zmian, ich nasilenia oraz rodzaju grzyba wywołującego infekcję. Regularne stosowanie leków przeciwgrzybiczych i dokładne objęcie zmian preparatem zmniejsza ryzyko nawrotu infekcji grzybiczej i ogranicza proces przewlekłej grzybicy skóry.

Doustne leki na grzybicę na skórze

W przypadkach rozległych zmian, przewlekłej grzybicy skóry gładkiej, grzybicy owłosionej skóry głowy lub opornych infekcji grzybiczych skóry stosuje się doustne leki przeciwgrzybicze. Zwykle są to preparaty zawierające takie substancje jak:

• terbinafina;
• flukonazol;
• itrakonazol;
• gryzeofulwina.

Leki te umożliwiają skuteczną eliminację grzybów chorobotwórczych, w tym dermatofitów i drożdżaków, których leczenie miejscowe nie przynosi rezultatów. Terapia doustna trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy i powinna być kontrolowana przez lekarza, zwłaszcza u osób z obniżoną odpornością lub współistniejącymi chorobami skóry i przydatków skóry.

Domowe sposoby jako wsparcie leczenia farmakologicznego

Leczenie grzybicy skóry można wspierać poprzez odpowiednią higienę i codzienne nawyki, które zmniejszają ryzyko nawrotów i poprawiają skuteczność leków przeciwgrzybiczych.

Najważniejsze zasady wspierające leczenie grzybicy skóry to:

• utrzymywanie skóry w czystości i dokładne osuszanie po kąpieli;
• unikanie wilgotnego, ciepłego środowiska sprzyjającego rozwojowi grzybów;
• noszenie przewiewnej odzieży i dobrze wentylowanego obuwia;
• częsta zmiana skarpet i bielizny, szczególnie przy nadmiernej potliwości;
• dezynfekcja ręczników, bielizny i obuwia, aby zapobiec ponownemu zakażeniu;
• stosowanie naturalnych środków wspomagających (np. olejek z drzewa herbacianego, olej kokosowy);
• używanie emolientów wspierających regenerację naskórka;
• unikanie długich, gorących kąpieli nasilających macerację skóry;
• dbanie o odporność organizmu i leczenie chorób przewlekłych.

Jak zapobiec nawrotom grzybicy skóry?

Nawroty zakażeń grzybiczych skóry są częstym problemem, zwłaszcza w przypadku przewlekłej grzybicy skóry gładkiej, stóp czy paznokci. Aby zmniejszyć ryzyko ponownego pojawienia się zmian skórnych, ważne jest nie tylko zakończenie pełnej terapii lekami przeciwgrzybiczymi, ale także przestrzeganie zasad profilaktyki w codziennym życiu:

• utrzymywanie wysokiej higieny osobistej oraz dokładne osuszanie fałdów skórnych i przestrzeni międzypalcowych;
• unikanie wspólnego korzystania z ręczników, ubrań, akcesoriów kosmetycznych i obuwia;
• regularna dezynfekcja obuwia, wkładek, przyborów do pielęgnacji paznokci i sprzętu sportowego;
• wybieranie przewiewnej odzieży i bielizny z naturalnych materiałów, ograniczającej nadmierną potliwość;
• kontrola i leczenie chorób przewlekłych (np. cukrzycy, niedoczynności tarczycy) oraz wzmacnianie odporności organizmu;
• utrzymywanie odpowiedniej mikroflory skóry poprzez stosowanie delikatnych kosmetyków i unikanie nadmiernego przesuszania;
• regularne wizyty kontrolne w klinice zakażeń grzybiczych skóry w przypadku częstych nawrotów.

FAQ

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące grzybicy skóry