Otyłość brzuszna u kobiet – przyczyny, skutki zdrowotne, jak zmniejszyć

Najważniejsze informacje

  • Otyłość brzuszna u kobiet to choroba przewlekła, w której dochodzi do nadmiernego gromadzenia tkanki tłuszczowej w obrębie jamy brzusznej, zwłaszcza wokół narządów wewnętrznych.
  • Najbardziej niebezpieczny jest tłuszcz trzewny, ponieważ wykazuje wysoką aktywność metaboliczną i sprzyja rozwojowi zaburzeń metabolicznych oraz chorób sercowo-naczyniowych.
  • Charakterystycznym objawem jest tzw. sylwetka typu jabłko, czyli nagromadzenie tłuszczu w okolicy brzucha przy stosunkowo szczupłych nogach i biodrach.
  • Obwód talii wynoszący 80 cm lub więcej u kobiet wskazuje na zwiększone ryzyko metaboliczne i jest stosowany przez PTLO jako kryterium otyłości brzusznej.
  • Otyłość centralna często współwystępuje z zaburzeniami metabolicznymi, takimi jak podwyższone ciśnienie tętnicze, nieprawidłowy poziom glukozy czy zaburzenia lipidowe.
Otyłość brzuszna u kobiet

Otyłość brzuszna u kobiet to problem, który często nasila się wraz z wiekiem, szczególnie w okresie okołomenopauzalnym i po menopauzie. Kluczowe znaczenie ma tutaj tłuszcz trzewny, który gromadzi się w okolicy brzucha i otacza narządy wewnętrzne, stanowiąc zagrożenie dla zdrowia. W przeciwieństwie do tkanki podskórnej jest aktywny metabolicznie i wiąże się ze zwiększonym ryzykiem chorób metabolicznych, takich jak cukrzyca typu 2, nadciśnienie czy choroby sercowo-naczyniowe. Sprawdź, jak rozpoznać otyłość brzuszną u kobiet i jakie kroki podjąć, aby skutecznie ją zmniejszyć.

Czym jest otyłość brzuszna u kobiet i czym różni się tłuszcz podskórny od trzewnego?

Otyłość brzuszna u kobiet, określana także jako otyłość trzewna, wisceralna lub androidalna, to przewlekła choroba metaboliczna związana z nadmiernym nagromadzeniem tkanki tłuszczowej w obrębie jamy brzusznej, w tym wokół narządów wewnętrznych, takich jak wątroba, trzustka czy jelita. W przeciwieństwie do tkanki tłuszczowej podskórnej tkanka trzewna wykazuje wysoką aktywność wydzielniczą – uwalnia m.in. wolne kwasy tłuszczowe oraz substancje wpływające na procesy zapalne i gospodarkę metaboliczną.

Otyłość brzuszna nie jest wyłącznie problemem estetycznym. Nadmiar tkanki tłuszczowej trzewnej wiąże się ze zwiększonym ryzykiem:

  • insulinooporności;
  • zaburzeń lipidowych;
  • nadciśnienia tętniczego;
  • cukrzycy typu 2;
  • chorób sercowo-naczyniowych.

W odróżnieniu od tłuszczu trzewnego tłuszcz podskórny znajduje się bezpośrednio pod skórą. Oba rodzaje tkanki tłuszczowej pełnią określone funkcje, ale ich wpływ na zdrowie metaboliczne nie jest taki sam. Tkanka tłuszczowa trzewna może m.in. uwalniać wolne kwasy tłuszczowe, które przez krążenie wrotne trafiają do wątroby, oraz wydzielać adipokiny i cytokiny uczestniczące w regulacji metabolizmu i odpowiedzi zapalnej.

Przejdź e-konsultację i zapytaj o e-receptę na Twoje leki

Z tego powodu otyłość brzuszna jest ważnym czynnikiem ryzyka powikłań metabolicznych, niezależnie od samego wyglądu sylwetki.

W obrazie klinicznym często obserwuje się tzw. otyłość typu jabłko, czyli:

  • nagromadzenie tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha;
  • stosunkowo szczupłe kończyny dolne;
  • stopniowy wzrost masy ciała.

Dodatkowo mogą pojawiać się objawy, takie jak gorsza tolerancja wysiłku, duszność czy zaburzenia gospodarki glukozowej.

Czym różni się otyłość brzuszna u kobiet od otyłości androidalnej, centralnej i wisceralnej?

W praktyce klinicznej pojęcia te bywają stosowane zamiennie, ale opisują nieco inne aspekty rozmieszczenia tkanki tłuszczowej.

  • Otyłość centralna – odnosi się przede wszystkim do lokalizacji tkanki tłuszczowej w obrębie tułowia i brzucha.
  • Otyłość androidalna – opisuje fenotyp sylwetki, w którym tłuszcz dominuje w górnej części ciała, tworząc charakterystyczny typ „jabłko”, określany również jako typ męski.
  • Otyłość wisceralna (trzewna) – odnosi się ściśle do nagromadzenia tłuszczu wewnątrz jamy brzusznej, m.in. w obrębie sieci większej i krezki, wokół narządów wewnętrznych.

Wspólnym mianownikiem jest zwiększone nagromadzenie tkanki tłuszczowej w obrębie brzucha, ale to właśnie nadmiar tłuszczu trzewnego ma szczególne znaczenie dla ryzyka metabolicznego i sercowo-naczyniowego. Sama masa ciała czy BMI nie pokazują bowiem, gdzie zlokalizowana jest tkanka tłuszczowa.

Oblicz swoje BMI

Sprawdź, czy kwalifikujesz się do leczenia nadwagi lub otyłości

Podaj wagę w kilogramach.
Podaj wzrost w centymetrach.
18.5 25 30 35 45
Kwalifikuje się Kwalifikuje pod warunkiem Nie kwalifikuje się
Twój wynik: —

Uwaga: Kalkulator BMI ma charakter orientacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Wskaźnik nie uwzględnia m.in. masy mięśniowej, budowy ciała ani wieku.

Jak wygląda diagnostyka otyłości brzusznej? Normy obwodu pasa oraz wskaźnika WHR u kobiet

Podstawą oceny otyłości brzusznej jest pomiar obwodu talii, który można wykonać samodzielnie. Według kryteriów stosowanych w Europie i przez PTLO obwód talii ≥80 cm u kobiet wskazuje na zwiększone ryzyko metaboliczne związane z otyłością brzuszną.

Pomiar należy wykonać:

  • w pozycji stojącej;
  • na koniec spokojnego wydechu;
  • w połowie odległości między dolnym brzegiem łuku żebrowego a grzebieniem kości biodrowej.

Warto pamiętać, że różne kryteria kliniczne stosują odmienne wartości progowe. W klasycznych kryteriach NCEP ATP III obwód talii ≥88 cm u kobiet stanowi jedno z kryteriów zespołu metabolicznego.

Dodatkowo można wykorzystać wskaźnik WHR (Waist-to-Hip Ratio), czyli stosunek obwodu talii do obwodu bioder:

Pobierz aplikację
Pobierz aplikację
Receptomat w telefonie!

WHR = obwód talii / obwód bioder

U kobiet wartość ≥0,85 wskazuje na androidalny typ rozmieszczenia tkanki tłuszczowej i zwiększone ryzyko metaboliczne.

Wskaźnik WHtR (talia-wzrost) – dlaczego warto go uwzględnić obok BMI?

Pomocniczym parametrem oceny rozmieszczenia tkanki tłuszczowej jest WHtR (Waist-to-Height Ratio), czyli stosunek obwodu talii do wzrostu:

WHtR = obwód talii / wzrost

Specjaliści często stosują zasadę, zgodnie z którą obwód talii nie powinien przekraczać połowy wzrostu, czyli WHtR powinien być niższy niż 0,5. Wskaźnik może być użyteczny w ocenie ryzyka metabolicznego, ponieważ uwzględnia zarówno obwód talii, jak i wzrost.

Nie oznacza to jednak, że WHtR pozwala bezpośrednio zmierzyć ilość tłuszczu trzewnego. Podobnie BMI nie pokazuje rozmieszczenia tkanki tłuszczowej i nie odróżnia tłuszczu od masy mięśniowej. Dlatego w ocenie ryzyka warto uwzględniać kilka parametrów: BMI, obwód talii, WHR lub WHtR oraz – jeśli jest to uzasadnione – analizę składu ciała.

Jakie są główne przyczyny otyłości brzusznej u kobiet?

Na rozwój otyłości brzusznej wpływa wiele nakładających się czynników. Istotną rolę odgrywa zarówno styl życia, jak i zmiany hormonalne oraz metaboliczne. Podstawowym mechanizmem zwiększania masy tkanki tłuszczowej pozostaje długotrwały dodatni bilans energetyczny, czyli sytuacja, w której ilość dostarczanej energii przewyższa jej wydatek.

Najważniejsze przyczyny otyłości brzusznej można uporządkować w kilka grup:

  • nieprawidłowa dieta – podstawowym mechanizmem jest dodatni bilans energetyczny, czyli nadmiar kalorii w stosunku do zapotrzebowania. Dieta oparta na żywności wysoko przetworzonej, słodzonych napojach i produktach o wysokiej gęstości energetycznej ułatwia przekraczanie zapotrzebowania energetycznego;
  • brak ruchu i siedzący tryb życia – niska aktywność fizyczna ogranicza wydatek energetyczny i sprzyja zwiększaniu masy ciała. Dlatego zwiększenie poziomu aktywności fizycznej jest jednym z kluczowych elementów profilaktyki i leczenia;
  • zaburzenia hormonalne i zmiany związane z wiekiem – w okresie okołomenopauzalnym i menopauzy spadek stężenia estrogenów wiąże się ze zmianą rozmieszczenia tkanki tłuszczowej i większą tendencją do gromadzenia jej w obrębie brzucha;
  • choroby metaboliczne i endokrynologiczne – niektóre schorzenia mogą zwiększać ryzyko przyrostu masy ciała lub współistnieć z otyłością. Przykładem jest PCOS, a także niedoczynność tarczycy. Insulinooporność często współwystępuje z otyłością, ale nie należy traktować jej jako niezależnej przyczyny każdego przypadku przyrostu masy ciała;
  • przewlekły stres i niedobór snu – mogą wpływać na apetyt, wybory żywieniowe, aktywność fizyczną i gospodarkę metaboliczną, utrudniając kontrolę masy ciała;
  • predyspozycje genetyczne – wpływają m.in. na regulację apetytu, wydatek energetyczny oraz sposób magazynowania tkanki tłuszczowej.

Nadmiar cukrów prostych, w tym fruktozy pochodzącej ze słodzonych napojów i innych produktów, może zwiększać syntezę tłuszczu w wątrobie. Nie oznacza to jednak, że sama fruktoza jest główną lub niezależną przyczyną otyłości brzusznej – znaczenie ma przede wszystkim całokształt diety, bilans energetyczny i aktywność fizyczna.

Menopauza a tłuszcz brzuszny: jak spadek estrogenów i stres zmieniają kobiecą sylwetkę?

Okres okołomenopauzalny i menopauza sprzyjają zmianie rozmieszczenia tkanki tłuszczowej. Spadek stężenia estrogenów wiąże się z przesunięciem dystrybucji tłuszczu z okolicy bioder i ud w kierunku tułowia i jamy brzusznej. Zjawisko to jest jednym z powodów, dla których po menopauzie częściej obserwuje się sylwetkę typu androidalnego.

Na masę ciała wpływają jednocześnie zmiany aktywności fizycznej, zapotrzebowania energetycznego, jakości snu oraz apetytu. Nie należy więc przypisywać całego przyrostu tkanki tłuszczowej wyłącznie estrogenom.

Równie istotny jest też przewlekły stres i związana z nim aktywacja osi podwzgórze–przysadka–nadnercza. Kortyzol wpływa m.in. na gospodarkę glukozową, apetyt i metabolizm. Nie można jednak traktować go jako prostego mechanizmu, w którym „wysoki kortyzol powoduje brzuch”. Rozmieszczenie tkanki tłuszczowej jest wynikiem współdziałania wielu czynników.

Brzuch tarczycowy czy otyłość trzewna u kobiety – jak rozpoznać przyczynę powiększonego obwodu brzucha?

Określenie „brzuch tarczycowy” nie jest formalnym rozpoznaniem medycznym. Niedoczynność tarczycy może powodować przyrost masy ciała, ale nie oznacza, że charakterystyczny tłuszcz odkłada się wyłącznie w okolicy brzucha.

W niedoczynności tarczycy dochodzi do spowolnienia metabolizmu, a przyrost masy ciała może być częściowo związany również z zatrzymaniem soli i wody. Przy ciężkiej niedoczynności może występować obrzęk śluzowaty związany z gromadzeniem glikozaminoglikanów w tkankach.

Z kolei otyłość trzewna oznacza rzeczywiste zwiększenie ilości tłuszczu wewnątrz jamy brzusznej. Nie można jednak wiarygodnie rozróżnić obu stanów wyłącznie na podstawie tego, czy brzuch jest „miękki” czy „twardy”. Jeśli powiększeniu obwodu brzucha towarzyszą objawy niedoczynności tarczycy, właściwym postępowaniem jest ocena funkcji tarczycy, przede wszystkim oznaczenie TSH, a w razie wskazań także fT4.

Jakie powikłania wywołuje otyłość trzewna u kobiet?

Nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej trzewnej w obrębie jamy brzusznej wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wielu chorób ogólnoustrojowych.

Tkanka tłuszczowa trzewna jest aktywnym narządem endokrynnym. W stanie jej nadmiernego rozrostu zmienia się wydzielanie adipokin i mediatorów zapalnych. Może dochodzić m.in. do zwiększenia aktywności prozapalnych szlaków związanych z TNF-α i IL-6 oraz zmniejszenia korzystnego działania adiponektyny. Towarzyszyć temu może przewlekły stan zapalny o niewielkim nasileniu, stres oksydacyjny i dysfunkcja śródbłonka naczyń.

To jeden z mechanizmów, przez które otyłość trzewna zwiększa ryzyko zaburzeń metabolicznych i sercowo-naczyniowych.

Zespół metaboliczny u kobiet – jak tłuszcz trzewny prowadzi do insulinooporności i stanu zapalnego?

Jednym z najważniejszych powikłań jest zespół metaboliczny. W klasycznych kryteriach zespołu metabolicznego ocenia się 5 elementów:

  1. zwiększony obwód talii;
  2. podwyższone stężenie triglicerydów – ≥150 mg/dl lub leczenie dyslipidemii;
  3. obniżone stężenie HDL – <50 mg/dl u kobiet;
  4. ciśnienie tętnicze ≥130/85 mm Hg lub leczenie nadciśnienia;
  5. podwyższona glikemia na czczo – obecnie w wielu kryteriach ≥100 mg/dl lub rozpoznana cukrzyca.

W zależności od przyjętej definicji stosuje się różne wartości obwodu talii. Klasyczne kryteria NCEP ATP III przyjmują >88 cm u kobiet, podczas gdy kryteria europejskie/IDF wykorzystują niższe wartości zależne od populacji. Dla kobiet europejskich często stosuje się ≥80 cm jako próg otyłości brzusznej.

Mechanizm tego zjawiska jest złożony. Nadmiar tłuszczu trzewnego wiąże się ze zwiększonym uwalnianiem wolnych kwasów tłuszczowych oraz zmianami w metabolizmie wątroby i mięśni. Może to sprzyjać insulinooporności wątrobowej i obwodowej, zaburzeniom lipidowym i przewlekłemu stanowi zapalnemu.

Cukrzyca typu 2, stłuszczenie narządów wewnętrznych i miażdżyca – kardiometaboliczne skutki otyłości brzusznej

Otyłość brzuszna u kobiet zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2 oraz chorób sercowo-naczyniowych. Nadmiar tłuszczu trzewnego sprzyja również tzw. ektopowemu odkładaniu tłuszczu, czyli jego gromadzeniu w narządach, w których w nadmiarze nie powinien występować.

Jednym z najważniejszych powikłań jest metabolicznie związana stłuszczeniowa choroba wątroby (MASLD). Nadmiar tłuszczu może być również związany z odkładaniem lipidów w innych tkankach, m.in. mięśniu sercowym i trzustce.

Otyłość brzuszna wiąże się ze zwiększonym ryzykiem:

  • miażdżycy;
  • choroby niedokrwiennej serca;
  • zawału mięśnia sercowego;
  • udaru mózgu;
  • obturacyjnego bezdechu sennego.

Otyłość i nadmiar tkanki tłuszczowej mogą sprzyjać również rozwojowi niektórych nowotworów, w tym raka piersi po menopauzie i raka jelita grubego.

Zaburzenia miesiączkowania, PCOS (PMOS) i nowotwory hormonozależne – wpływ otyłości brzusznej na zdrowie intymne kobiety

Otyłość, zwłaszcza gdy towarzyszy jej insulinooporność, może wpływać na gospodarkę hormonalną i płodność. Szczególne znaczenie ma zespół policystycznych jajników (PCOS).

Insulinooporność i związana z nią hiperinsulinemia mogą nasilać produkcję androgenów przez jajniki oraz wpływać na ich działanie. Hiperandrogenizm może z kolei prowadzić do zaburzeń owulacji, nieregularnych miesiączek i problemów z płodnością.

Otyłość jest również związana ze zwiększonym ryzykiem niektórych nowotworów. Dotyczy to m.in. raka endometrium, raka piersi po menopauzie oraz raka jelita grubego. Związek ten jest wieloczynnikowy i obejmuje m.in. przewlekły stan zapalny, zaburzenia insulinowe oraz zmiany w metabolizmie hormonów.

Jakie badania wykonać przy otyłości trzewnej?

Lekarz dobiera proces diagnostyczny indywidualnie do problemu danego pacjenta. W pierwszej kolejności ocenia m.in. BMI, obwód talii, ciśnienie tętnicze, historię masy ciała, sposób żywienia, aktywność fizyczną oraz choroby współistniejące.

W zależności od sytuacji klinicznej można wykonać:

  • morfologię krwi i lipidogram – do oceny ogólnego stanu zdrowia i ryzyka sercowo-naczyniowego;
  • glukozę na czczo i HbA1c – do oceny gospodarki węglowodanowej;
  • OGTT – w wybranych sytuacjach, np. przy podejrzeniu zaburzeń tolerancji glukozy;
  • próby wątrobowe – m.in. ALT, AST i GGTP, jeśli istnieją wskazania do oceny funkcji wątroby;
  • TSH, a w razie wskazań także fT4 – przy podejrzeniu choroby tarczycy;
  • insulinę na czczo i HOMA-IR – mogą być pomocne w niektórych sytuacjach klinicznych, ale nie są samodzielnym, uniwersalnym testem rozpoznającym insulinooporność;
  • hs-CRP – w wybranych sytuacjach jako marker stanu zapalnego i oceny ryzyka sercowo-naczyniowego.

Badań hormonów płciowych, androgenów czy kortyzolu nie należy wykonywać rutynowo u każdej kobiety z otyłością brzuszną. Zleca się je przede wszystkim wtedy, gdy objawy wskazują na określone zaburzenie hormonalne.

Uzupełniająco można wykorzystać:

  • analizę składu ciała metodą BIA – jako narzędzie pomocnicze do oceny całkowitej masy tłuszczowej i beztłuszczowej;wyniki dotyczące „tłuszczu trzewnego” są zależne od urządzenia i nie stanowią bezpośredniego pomiaru ilości tłuszczu wisceralnego;
  • USG jamy brzusznej – szczególnie w diagnostyce stłuszczenia wątroby;
  • DXA – do dokładniejszej oceny składu ciała i regionalnego rozmieszczenia tkanki tłuszczowej.

Do bezpośredniej ilościowej oceny tłuszczu trzewnego wykorzystuje się przede wszystkim metody obrazowe, takie jak TK lub MRI. Ze względu na koszty, dostępność oraz (w przypadku TK) ekspozycję na promieniowanie jonizujące, nie są one jednak rutynowo wykonywane wyłącznie w celu oceny otyłości brzusznej.

Jaka dieta przy otyłości trzewnej? 

Nie istnieje szybki sposób na spalanie tłuszczu wyłącznie w okolicy brzucha. Redukcja tłuszczu trzewnego zachodzi wraz z ogólnym zmniejszeniem ilości tkanki tłuszczowej.

Podstawą jest dieta redukcyjna zapewniająca umiarkowany deficyt energetyczny, dobrany indywidualnie do zapotrzebowania i stanu zdrowia. Nie ma jednej obowiązującej wartości deficytu dla każdej osoby. Przeważnie stosuje się deficyt rzędu kilkuset kilokalorii dziennie. Warto przy tym podkreślić, że redukcja masy ciała o ok. 5 – 10% może przynieść istotne korzyści metaboliczne, choć tempo i zakres redukcji powinny być ustalane indywidualnie.

Dobrze udokumentowane modele żywienia obejmują m.in.:

  • dietę śródziemnomorską;
  • dietę DASH;
  • odpowiednio zaplanowaną dietę o niższym indeksie glikemicznym.

Najważniejsze zasady diety:

  • utrzymanie deficytu kalorycznego;
  • duża ilość warzyw i odpowiednia ilość owoców;
  • pełnoziarniste produkty zbożowe i rośliny strączkowe;
  • pełnowartościowe źródła białka;
  • zdrowe tłuszcze, np. oliwa, orzechy, nasiona i ryby;
  • odpowiednia podaż błonnika.

Warto ograniczyć:

  • żywność wysoko przetworzoną;
  • słodzone napoje;
  • nadmiar cukrów dodanych;
  • tłuszcze trans;
  • alkohol;
  • produkty o wysokiej gęstości energetycznej, jeśli utrudniają utrzymanie deficytu.

Nie ma konieczności całkowitego eliminowania wszystkich produktów zawierających cukry czy fruktozę. Znaczenie ma przede wszystkim ogólna jakość diety, jej kaloryczność oraz możliwość utrzymania jej długoterminowo.

Jakie ćwiczenia pomagają spalić tłuszcz na brzuchu u kobiet?

W przypadku otyłości brzusznej dieta i aktywność fizyczna powinny się uzupełniać. Regularny ruch zwiększa wydatek energetyczny, poprawia wydolność oraz korzystnie wpływa na wrażliwość insulinową i skład ciała.

Najlepsze efekty daje połączenie różnych form ruchu:

  • trening aerobowy – np. szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie;WHO zaleca dorosłym 150 – 300 minut umiarkowanej aktywności aerobowej tygodniowo lub 75 – 150 minut aktywności intensywnej;
  • trening siłowy/oporowy – najlepiej co najmniej 2 razy w tygodniu. Pomaga to zachować lub zwiększać masę mięśniową i poprawia wrażliwość insulinową;
  • NEAT (Non-Exercise Activity Thermogenesis) – spontaniczna aktywność niezwiązana z zaplanowanym treningiem, np. chodzenie, sprzątanie, wchodzenie po schodach czy częstsze wstawanie od biurka.

Nie ma jednej obowiązkowej liczby kroków dla każdej osoby. Wysiłek na poziomie 8 – 10 tysięcy kroków dziennie może być praktycznym celem dla wielu osób, ale poziom aktywności należy dopasować do wieku, kondycji i stanu zdrowia.

Kiedy zmiana stylu życia nie wystarcza? Kompleksowe leczenie otyłości brzusznej u kobiet (farmakoterapia i bariatria)

Otyłość jest chorobą przewlekłą, dlatego jej leczenie nie powinno ograniczać się do krótkotrwałej diety. W przypadku braku efektów zmian stylu życia, znacznego stopnia otyłości lub chorób współistniejących lekarz może rozważyć leczenie farmakologiczne albo chirurgiczne. PTLO podkreśla potrzebę kompleksowego i długoterminowego leczenia otyłości.

Leczenie żywieniowe

Podstawą terapii jest odpowiednio dobrane leczenie żywieniowe, czyli trwała zmiana nawyków. Celem jest zmniejszenie masy ciała oraz ograniczenie ilości tłuszczu trzewnego.

Przeważnie oznacza to:

  • wprowadzenie zasad zdrowego żywienia;
  • kontrolę kaloryczności;
  • zwiększenie aktywności fizycznej;
  • pracę nad zachowaniami utrudniającymi utrzymanie prawidłowej masy ciała.

Leczenie żywieniowe często łączy się z edukacją pacjenta i zmianą stylu życia, co ogranicza rozwój otyłości brzusznej i poprawia funkcjonowanie organizmu.

Leczenie farmakologiczne

Jeśli sama zmiana stylu życia nie przynosi wystarczających efektów, lekarz może rozważyć farmakoterapię. Kwalifikacja zależy m.in. od BMI, chorób współistniejących i indywidualnej sytuacji pacjentki.

W Unii Europejskiej do leków stosowanych w leczeniu otyłości należą m.in.:

  • semaglutyd – analogi GLP-1;
  • liraglutyd – agonista receptora GLP-1;
  • tirzepatyd – podwójny agonista receptorów GIP/GLP-1.

Wskazania rejestracyjne dla semaglutydu i tirzepatydu obejmują osoby z BMI ≥30 kg/m² lub BMI ≥27 kg/m² z co najmniej jednym powikłaniem związanym z masą ciała, przy równoczesnym stosowaniu diety o obniżonej kaloryczności i zwiększonej aktywności fizycznej.

W leczeniu otyłości stosuje się również preparat złożony zawierający bupropion i naltrekson, którego zastosowanie zależy od indywidualnych wskazań i przeciwwskazań.

W przypadku farmakoterapii nie należy jednak utożsamiać leku z „preparatem na tłuszcz brzuszny”. Leki pomagają przede wszystkim w redukcji masy ciała i kontroli apetytu, a zmniejszenie ilości tłuszczu trzewnego jest jednym z efektów skutecznej redukcji masy ciała.

Metformina nie jest natomiast uniwersalnym lekiem na otyłość ani „lekiem pierwszego rzutu na insulinooporność” u każdej osoby z otyłością brzuszną. Jej zastosowanie zależy od rozpoznania i wskazań klinicznych, np. cukrzycy typu 2 lub wybranych sytuacji związanych z PCOS.

Operacje bariatryczne

Wskazania do chirurgicznego leczenia otyłości zależą m.in. od:

  • wartości BMI;
  • chorób współistniejących;
  • ogólnego stanu zdrowia.

W klasycznych kryteriach kwalifikację rozważa się przede wszystkim przy BMI ≥40 kg/m² lub BMI ≥35 kg/m² z chorobami współistniejącymi, choć współczesne zalecenia uwzględniają również indywidualną sytuację pacjenta. Do najczęściej wykonywanych procedur należą:

  • rękawowa resekcja żołądka (sleeve gastrectomy);
  • gastric bypass.

Zabiegi prowadzą do znacznego i trwałego zmniejszenia masy ciała, a wraz z nim mogą powodować redukcję ilości tłuszczu trzewnego i poprawę przebiegu chorób współistniejących, m.in. cukrzycy typu 2 czy stłuszczeniowej choroby wątroby.

Najczęstsze mity o otyłości brzusznej u kobiet

Wokół problemu otyłości brzusznej u kobiet narosło wiele uproszczeń i błędnych przekonań. Utrudniają one skuteczne leczenie otyłości i często prowadzą do pogłębiania problemu, zamiast jego rozwiązania.

Najczęstsze mity to:

  • „brzuszki spalą tłuszcz z brzucha” – ćwiczenia wzmacniają mięśnie, ale nie powodują miejscowej redukcji tkanki tłuszczowej. Redukcja tłuszczu trzewnego wymaga całościowego podejścia;
  • „im mniej jesz, tym szybciej schudniesz” – bardzo restrykcyjne diety są trudne do utrzymania i mogą zwiększać ryzyko utraty masy mięśniowej oraz efektu jo-jo;
  • „po menopauzie nic się nie da zrobić” – zmiany hormonalne sprzyjają redystrybucji tkanki tłuszczowej, ale odpowiednia dieta, aktywność fizyczna i – w razie potrzeby – leczenie pozwalają skutecznie kontrolować masę ciała;
  • „spalacze tłuszczu rozwiązują problem” – suplementy diety nie zastępują leczenia otyłości ani deficytu energetycznego;
  • „to tylko problem estetyczny” – otyłość centralna wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń metabolicznych, chorób sercowo-naczyniowych i innych powikłań.

FAQ

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące otyłości brzusznej u kobiet.

Czy można schudnąć tylko z brzucha, jeśli reszta ciała jest szczupła?

Nie ma możliwości spalania tkanki tłuszczowej tylko z jednej partii ciała. Organizm redukuje tłuszcz stopniowo i ogólnoustrojowo, a to, z których obszarów znika on szybciej, zależy m.in. od genetyki, płci i indywidualnego rozmieszczenia tkanki tłuszczowej.

Ile czasu potrzeba, żeby zmniejszyć obwód talii o kilka centymetrów?

Pierwsze efekty redukcji masy ciała i obwodu talii mogą pojawić się po kilku tygodniach, ale tempo zmian jest indywidualne. Zależy m.in. od wyjściowej masy ciała, wielkości deficytu energetycznego, aktywności fizycznej i konsekwencji w stosowaniu zaleceń. Nie ma uniwersalnego terminu, w którym każda osoba straci określoną liczbę centymetrów.

Czy otyłość brzuszna zawsze oznacza cukrzycę lub nadciśnienie?

Nie. Otyłość brzuszna zwiększa jednak ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2, nadciśnienia i innych zaburzeń metabolicznych. Dlatego zwiększony obwód talii warto traktować jako sygnał do oceny czynników ryzyka.

Otyłość brzuszna a menopauza – czy hormonalna terapia zastępcza pomaga na brzuch?

Hormonalna terapia menopauzalna może wpływać na rozmieszczenie tkanki tłuszczowej i łagodzić objawy menopauzy, ale nie jest metodą odchudzania. Jej zastosowanie wymaga indywidualnej oceny korzyści i ryzyka przez lekarza.

Czy picie wody z cytryną na czczo spala tłuszcz z brzucha?

Nie. Woda z cytryną może być dobrym sposobem na zwiększenie spożycia płynów, ale nie powoduje miejscowego spalania tkanki tłuszczowej. O redukcji masy ciała decyduje przede wszystkim całkowity bilans energetyczny i długoterminowy styl życia.

Dlaczego stres może sprzyjać tyciu na brzuchu?

Przewlekły stres może wpływać na apetyt, wybory żywieniowe, sen, aktywność fizyczną i gospodarkę metaboliczną. Kortyzol jest jednym z elementów tej zależności, ale nie można uznać go za jedyną przyczynę odkładania tłuszczu na brzuchu.

Czy jazda na rowerze stacjonarnym pomaga zredukować otyłość brzuszną?

Tak. Jazda na rowerze jest formą aktywności aerobowej, która zwiększa wydatek energetyczny i może wspierać redukcję masy ciała. W połączeniu z odpowiednio zaplanowaną dietą pomaga zmniejszać ilość tkanki tłuszczowej, również trzewnej.

Jakie owoce można jeść przy otyłości brzusznej i insulinooporności?

Nie ma potrzeby eliminowania owoców. Warto wybierać różnorodne całe owoce, zwracając uwagę na wielkość porcji i całkowitą kaloryczność diety. Owoce jagodowe, takie jak truskawki, maliny czy borówki, są dobrym wyborem ze względu na zawartość błonnika i stosunkowo niską gęstość energetyczną. Przy zaburzeniach gospodarki glukozowej znaczenie ma całość posiłku, a nie tylko indeks glikemiczny pojedynczego produktu.

Jaki obwód pasa u kobiet wskazuje na otyłość brzuszną według norm medycznych?

Według kryteriów stosowanych przez PTLO obwód talii ≥80 cm u kobiet wskazuje na otyłość brzuszną. W klasycznych kryteriach NCEP ATP III próg dla kobiet wynosi >88 cm i jest jednym z kryteriów zespołu metabolicznego. Różnice wynikają z zastosowania odmiennych definicji i celów diagnostycznych.

Dlaczego po menopauzie tłuszcz u kobiet odkłada się głównie na brzuchu?

Spadek poziomu estrogenów w okresie menopauzy wiąże się ze zmianą dystrybucji tkanki tłuszczowej. Mniej tłuszczu odkłada się typowo w okolicy bioder i ud, a większa jego część może gromadzić się w obrębie tułowia i jamy brzusznej. Na zmianę sylwetki wpływają również wiek, aktywność fizyczna, dieta, sen i zmiany zapotrzebowania energetycznego.

Czym różni się otyłość brzuszna podskórna od trzewnej?

Tłuszcz podskórny znajduje się pod skórą, natomiast tłuszcz trzewny znajduje się głęboko w jamie brzusznej i otacza narządy wewnętrzne. Tkanka trzewna jest aktywna metabolicznie i wiąże się z większym ryzykiem zaburzeń gospodarki glukozowo-lipidowej i chorób sercowo-naczyniowych.

Czy można zredukować otyłość brzuszną samą dietą bez wykonywania ćwiczeń brzucha?

Tak. Ćwiczenia brzucha wzmacniają mięśnie, ale nie powodują miejscowego spalania tłuszczu trzewnego. Redukcja tłuszczu zachodzi w odpowiedzi na ogólny deficyt energetyczny. Aktywność fizyczna nie jest jednak bez znaczenia – pomaga zwiększyć wydatek energetyczny, poprawia wrażliwość insulinową i ułatwia utrzymanie efektów redukcji.

Jak insulinooporność wpływa na tycie w brzuchu u kobiet?

Insulinooporność oznacza zmniejszoną odpowiedź tkanek na insulinę. Organizm może kompensacyjnie zwiększać jej wydzielanie, czyli rozwija się hiperinsulinemia. Insulinooporność i nadmiar tłuszczu trzewnego wzajemnie się ze sobą wiążą, a zaburzenia metabolizmu glukozy i kwasów tłuszczowych mogą sprzyjać dalszym zaburzeniom metabolicznym. Nie oznacza to jednak, że insulina sama w sobie jest jedyną przyczyną tycia na brzuchu – podstawowym mechanizmem zwiększania masy tkanki tłuszczowej pozostaje przewlekły dodatni bilans energetyczny.

Bibliografia
  1. Czyżewski Ł., Nadwaga i otyłość jako czynniki ryzyka wystąpienia nadciśnienia tętniczego, „Problemy Pielęgniarstwa” 2008, t. 16, nr 1–2, s. 128–135.
  2. Gajewski P., Szczeklik A., Interna Szczeklika 2024, Medycyna Praktyczna, Kraków 2024.
  3. Siemińska L., Tkanka tłuszczowa. Patofizjologia, rozmieszczenie, różnice płciowe oraz znaczenie w procesach zapalnych i nowotworowych, Endokrynol.Pol. 2007 T.58 nr 4; s.330-342.
  4. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024, Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości, Medycyna praktyczna 2024.