Adenomioza a endometrioza – czym się różnią?

Najważniejsze informacje

• Endometrioza to przewlekła choroba, w której tkanka endometrium-podobna występuje poza macicą, natomiast adenomioza polega na obecności takiej tkanki w obrębie mięśnia macicy (myometrium).
• Obie choroby mogą powodować bolesne miesiączki, przewlekły ból miednicy oraz problemy z płodnością, ale różnią się lokalizacją zmian i obrazem klinicznym.
• Adenomioza i endometrioza mogą współistnieć u tej samej pacjentki, co może powodować nakładanie się objawów i utrudniać rozpoznanie.
• W diagnostyce ważną rolę odgrywa USG przezpochwowe, a w wybranych przypadkach także rezonans magnetyczny (MRI) miednicy.
• Leczenie dobiera się indywidualnie, uwzględniając m.in. objawy, lokalizację i rozległość zmian, wiek pacjentki oraz jej plany dotyczące płodności.
• W leczeniu stosuje się m.in. leki przeciwbólowe i hormonalne, a w wybranych przypadkach także leczenie operacyjne.

Zaburzenia miesiączkowania i przewlekły ból miednicy to dolegliwości, które mogą mieć wiele przyczyn, w tym choroby ginekologiczne. Choć nazwy brzmią podobnie, adenomioza i endometrioza to dwie odrębne jednostki chorobowe, które różnią się lokalizacją zmian, objawami oraz sposobem diagnostyki i leczenia. Zrozumienie specyfiki obu schorzeń ułatwia właściwe rozpoznanie i dobór odpowiedniego postępowania. Poznaj objawy adenomiozy i endometriozy oraz najważniejsze informacje dotyczące ich diagnostyki i leczenia.

Jak odróżnić endometriozę od adenomiozy?

Endometrioza to przewlekła choroba zapalna, w której poza jamą macicy występuje tkanka endometrium-podobna, wykazująca cechy zbliżone do błony śluzowej wyściełającej wnętrze macicy. Ogniska najczęściej lokalizują się w obrębie miednicy mniejszej, m.in. na jajnikach, otrzewnej i w okolicy więzadeł macicy. Mogą również zajmować jelita, pęcherz moczowy i inne struktury, a rzadko występują poza jamą brzuszną. W przeciwieństwie do endometriozy w adenomiozie tkanka endometrium-podobna znajduje się w obrębie mięśnia macicy (myometrium).

Ogniska endometriozy są hormonozależne i reagują na zmiany stężenia hormonów płciowych w trakcie cyklu. Ich aktywność może prowadzić do miejscowego stanu zapalnego, krwawień w obrębie ognisk, podrażnienia tkanek oraz rozwoju włóknienia i zrostów. W jajnikach mogą powstawać torbiele endometrialne (endometrioma). Rozwój choroby jest złożony i obejmuje również zaburzenia odpowiedzi immunologicznej, procesy zapalne oraz przebudowę tkanek.

Endometrioza może powodować:

• ból miednicy i bolesne miesiączki,
• ból podczas stosunku płciowego,
• dolegliwości podczas wypróżniania lub oddawania moczu,
• przewlekłe zmęczenie i pogorszenie jakości życia,
• problemy z płodnością związane m.in. ze stanem zapalnym, zrostami i zmianami w obrębie jajników oraz miednicy.

Nasilenie objawów nie zawsze odpowiada rozległości zmian – niewielkie ogniska mogą powodować silny ból, a u części kobiet choroba przez długi czas przebiega skąpoobjawowo lub bezobjawowo.

Leczenie endometriozy może obejmować farmakoterapię hormonalną, leczenie przeciwbólowe oraz – w wybranych przypadkach – leczenie chirurgiczne. Postępowanie dobiera się indywidualnie, uwzględniając objawy, lokalizację i rozległość zmian, plany dotyczące płodności oraz preferencje pacjentki. Celem terapii jest przede wszystkim ograniczenie dolegliwości, poprawa jakości życia i, w razie potrzeby, leczenie problemów związanych z płodnością.

Co to jest adenomioza i dlaczego bywa tak często mylona z endometriozą?

Adenomioza to przewlekła choroba macicy, w której tkanka endometrium-podobna, obejmująca przede wszystkim gruczoły i zrąb, występuje w obrębie mięśnia macicy (myometrium). W endometriozie podobna tkanka znajduje się natomiast poza macicą, najczęściej w obrębie miednicy mniejszej. Są to odrębne jednostki chorobowe, choć mogą powodować podobne objawy, m.in. bolesne miesiączki i przewlekły ból miednicy, a także współistnieć u tej samej pacjentki. Dawniej adenomiozę określano jako „endometriozę wewnętrzną”, jednak obecnie terminów tych nie należy stosować zamiennie.

Adenomioza może prowadzić do:

• powiększenia i przebudowy mięśnia macicy – u części pacjentek macica staje się bardziej kulista i powiększona,
• bolesnych miesiączek – znaczenie mają m.in. przewlekły stan zapalny, przebudowa mięśniówki i zwiększona aktywność skurczowa macicy,
• obfitych lub przedłużających się krwawień miesiączkowych,
• w niektórych przypadkach problemów z płodnością.

Dokładne przyczyny adenomiozy nie są jednoznacznie ustalone. Jedna z głównych hipotez zakłada, że znaczenie może mieć zaburzenie granicy między endometrium a myometrium, ułatwiające przemieszczanie się komórek endometrium-podobnych w głąb mięśnia macicy. W rozwoju choroby mogą uczestniczyć również procesy zapalne, zmiany hormonalne i zaburzenia przebudowy tkanek.

Do czynników związanych z większym prawdopodobieństwem występowania adenomiozy zalicza się m.in. przebyte zabiegi na macicy, takie jak cesarskie cięcie czy inne procedury ingerujące w jej ścianę. Nie oznacza to jednak, że każdy taki zabieg prowadzi do rozwoju choroby.

Adenomiozę tradycyjnie rozpoznawano przede wszystkim u kobiet w późniejszym wieku rozrodczym, ale może występować również u młodszych pacjentek. Większa dostępność i rozwój metod obrazowania, zwłaszcza ultrasonografii przezpochwowej i rezonansu magnetycznego, ułatwiają jej rozpoznawanie. Same bolesne miesiączki czy powiększona macica nie wystarczają jednak do postawienia diagnozy – konieczna jest ocena całego obrazu klinicznego i badań obrazowych.

Adenomioza a endometrioza – różnice w objawach

Adenomioza i endometrioza mogą powodować podobne dolegliwości, dlatego na podstawie samych objawów nie zawsze można jednoznacznie odróżnić te choroby. W obu przypadkach mogą występować bolesne miesiączki, przewlekły ból w obrębie miednicy, ból podczas stosunku płciowego oraz problemy z płodnością. Różnice w obrazie klinicznym wynikają przede wszystkim z lokalizacji zmian i ich wpływu na funkcjonowanie zajętych tkanek.

W przypadku adenomiozy szczególnie charakterystyczne są bolesne i obfite miesiączki oraz przedłużające się krwawienia miesiączkowe. Ból może mieć charakter skurczowy i być szczególnie nasilony w czasie menstruacji. U części pacjentek występuje również uczucie ciężkości lub rozpierania w miednicy. W badaniu ginekologicznym macica może być powiększona, bardziej miękka lub tkliwa, choć nie jest to objaw obecny u każdej kobiety z adenomiozą.

Endometrioza może natomiast powodować przewlekły ból miednicy, bolesne miesiączki oraz ból podczas stosunku płciowego. W zależności od lokalizacji ognisk mogą pojawić się również dolegliwości związane z wypróżnianiem lub oddawaniem moczu, zwłaszcza gdy choroba obejmuje jelita lub pęcherz moczowy. Ból może również promieniować do okolicy krzyżowej lub innych obszarów miednicy. Nasilenie objawów nie musi jednak odpowiadać rozległości zmian – zarówno endometrioza, jak i adenomioza mogą przez długi czas przebiegać z niewielkimi dolegliwościami lub bezobjawowo.

Obfite miesiączki w adenomiozie mogą prowadzić do przewlekłej utraty krwi i w konsekwencji do niedokrwistości z niedoboru żelaza, której mogą towarzyszyć osłabienie, zmęczenie czy pogorszenie tolerancji wysiłku. Z kolei w endometriozie objawy związane z zajęciem konkretnych narządów mogą mieć charakter cykliczny i nasilać się w okresie menstruacji.

Najważniejsze różnice w obrazie klinicznym obu schorzeń można podsumować następująco:

• w adenomiozie częściej występują obfite i przedłużające się miesiączki, które mogą prowadzić do niedokrwistości,
• adenomiozie mogą towarzyszyć powiększenie i tkliwość macicy oraz uczucie ciężkości lub rozpierania w miednicy,
• endometrioza częściej wiąże się z przewlekłym bólem miednicy, bolesnym współżyciem oraz dolegliwościami związanymi z wypróżnianiem lub oddawaniem moczu, jeśli zmiany obejmują odpowiednie struktury,
• w obu chorobach może występować silny ból miesiączkowy, przewlekły ból miednicy i niepłodność, dlatego objawy nie pozwalają samodzielnie postawić pewnego rozpoznania,
• adenomioza i endometrioza mogą współistnieć, co dodatkowo utrudnia różnicowanie na podstawie samych dolegliwości.

Diagnostyka w adenomiozie i endometriozie

Rozpoznanie adenomiozy i endometriozy może być trudne, ponieważ obie choroby powodują podobne objawy i mogą współistnieć. Diagnostyka obejmuje przede wszystkim wywiad, badanie ginekologiczne oraz badania obrazowe, w szczególności USG przezpochwowe.

• Adenomioza – w USG można uwidocznić m.in. niejednorodną echogeniczność mięśniówki, asymetryczne pogrubienie jej ścian, drobne torbiele w obrębie myometrium, nieregularność granicy między endometrium a myometrium czy zwiększone unaczynienie. Obraz powinien być interpretowany łącznie z objawami, ponieważ nie wszystkie cechy występują u każdej pacjentki.
• Endometrioza – USG przezpochwowe pozwala m.in. wykrywać endometrioma jajników oraz niektóre postacie głębokiej endometriozy, w tym zmiany zajmujące jelita czy pęcherz. Badanie wykonane przez odpowiednio przeszkolonego specjalistę może dostarczyć istotnych informacji o lokalizacji i rozległości zmian. Prawidłowe USG nie wyklucza jednak endometriozy, zwłaszcza jej powierzchownej postaci.
• Rezonans magnetyczny (MRI) – w wybranych przypadkach pozwala dokładniej ocenić macicę i inne struktury miednicy. Jest przydatny zarówno w diagnostyce adenomiozy, jak i określaniu lokalizacji oraz rozległości głębokiej endometriozy. W adenomiozie umożliwia m.in. ocenę strefy łączącej innych cech przebudowy mięśnia macicy.
• Laparoskopia – nie jest obecnie rutynowo konieczna do rozpoznania endometriozy. Może być rozważana, gdy badania obrazowe są prawidłowe lub niejednoznaczne, a leczenie objawowe nie przynosi poprawy albo nie może być zastosowane. Podczas zabiegu możliwe jest jednoczesne usunięcie widocznych zmian, a pobranie materiału do badania histopatologicznego może dodatkowo potwierdzić ich charakter.

Diagnostyka adenomiozy i endometriozy powinna być więc indywidualnie dopasowana do objawów i podejrzewanej lokalizacji zmian. Obejmuje przede wszystkim wywiad, badanie ginekologiczne i odpowiednio dobrane badania obrazowe, z uwzględnieniem planów dotyczących płodności.

Metody leczenia w adenomiozie i endometriozie

Leczenie adenomiozy i endometriozy ma wiele wspólnych elementów, ale różni się w zależności od lokalizacji zmian, nasilenia objawów i planów dotyczących płodności. W obu chorobach celem terapii jest przede wszystkim zmniejszenie bólu, ograniczenie nieprawidłowych krwawień i poprawa jakości życia. Sama obecność zmian nie zawsze oznacza konieczność leczenia.

W leczeniu objawowym obu chorób stosuje się farmakoterapię hormonalną, m.in. progestageny, złożone hormonalne środki antykoncepcyjne i system wewnątrzmaciczny uwalniający lewonorgestrel. W razie potrzeby stosuje się również leki przeciwbólowe, w tym NLPZ. Terapia hormonalna może zmniejszać aktywność zmian, ból i nasilenie krwawień. Nie wszystkie metody hormonalne wywołują jednak stan odpowiadający menopauzie – zależy to od preparatu i jego mechanizmu działania.

Jeśli leczenie farmakologiczne jest nieskuteczne, źle tolerowane lub niewystarczające, w wybranych przypadkach rozważa się leczenie zabiegowe. W endometriozie operacja może obejmować usunięcie ognisk choroby, torbieli i zrostów, zależnie od lokalizacji i rozległości zmian. Zakres zabiegu uwzględnia m.in. objawy, zajęcie narządów, ryzyko powikłań i plany dotyczące płodności.

W adenomiozie leczenie zabiegowe jest bardziej złożone, ponieważ zmiany znajdują się w mięśniu macicy i często są rozproszone. U kobiet, które nie planują ciąży i mają nasilone objawy mimo leczenia zachowawczego, można rozważyć histerektomię, czyli usunięcie macicy. Jest to najbardziej definitywna metoda leczenia objawowej adenomiozy, ale wiąże się z trwałą utratą możliwości donoszenia ciąży.

U pacjentek chcących zachować macicę w wybranych przypadkach można zastosować metody oszczędzające macicę, m.in. adenomyomektomię lub embolizację tętnic macicznych. Ich zasadność zależy od postaci i rozległości choroby oraz indywidualnej sytuacji pacjentki.

Ablacja endometrium może być stosowana przede wszystkim w celu ograniczenia obfitych krwawień. Nie usuwa jednak ognisk adenomiozy znajdujących się w myometrium, dlatego jej skuteczność może być ograniczona, szczególnie przy głębokiej adenomiozie. Nie jest metodą dla kobiet planujących ciążę.

Najważniejsze opcje zabiegowe w adenomiozie to:

• histerektomia – najbardziej definitywna metoda leczenia objawowej adenomiozy, stosowana głównie u kobiet, które nie planują ciąży,
• embolizacja tętnic macicznych – metoda ograniczająca przepływ krwi przez naczynia zaopatrujące macicę, stosowana u wybranych pacjentek,
• adenomyomektomia i inne zabiegi oszczędzające macicę – możliwe w odpowiednio dobranych przypadkach,
• ablacja endometrium – ukierunkowana przede wszystkim na zmniejszenie obfitych krwawień, bez usuwania adenomiozy z mięśnia macicy.

Wpływ na płodność: czy adenomioza i endometrioza utrudniają zajście w ciążę?

Zarówno adenomioza, jak i endometrioza mogą wiązać się z obniżeniem płodności, choć mechanizmy tego wpływu są różne. Znaczenie mają m.in. lokalizacja i rozległość zmian, wiek, funkcja jajników oraz współistnienie innych czynników wpływających na płodność.

• Endometrioza może utrudniać zajście w ciążę m.in. przez stan zapalny, zrosty i zaburzenia anatomii miednicy. Zrosty mogą utrudniać wychwytywanie komórki jajowej i transport komórki jajowej lub zarodka. Endometrioza jajników może wpływać na ich funkcję, a zarówno choroba, jak i niektóre zabiegi chirurgiczne mogą zmniejszać rezerwę jajnikową.
• Adenomioza może wpływać na budowę i funkcjonowanie macicy, aktywność jej mięśniówki oraz receptywność endometrium. Towarzyszące chorobie procesy zapalne i zaburzenia środowiska macicy mogą utrudniać implantację zarodka. Adenomiozę wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem np. poronienia.

Adenomioza i endometrioza mogą współistnieć, co może dodatkowo wpływać na płodność. Samo rozpoznanie jednej z tych chorób nie oznacza jednak niepłodności – wiele kobiet zachodzi w ciążę spontanicznie.

Leczenie niepłodności przy adenomiozie i endometriozie:

• W endometriozie leczenie chirurgiczne nie jest automatycznie wskazane wyłącznie w celu poprawy płodności. W wybranych przypadkach może zwiększyć szanse na naturalne poczęcie, zwłaszcza gdy choroba zaburza anatomię miednicy. Zabiegi na jajnikach, szczególnie usuwanie torbieli związanych z endometriozą, mogą jednak zmniejszać rezerwę jajnikową. U części pacjentek właściwsze może być leczenie metodami wspomaganego rozrodu, w tym zapłodnienie in vitro (IVF).
• W adenomiozie nie ma jednego schematu postępowania przed leczeniem niepłodności. W wybranych przypadkach można rozważyć czasową terapię hormonalną przed zastosowaniem metod wspomaganego rozrodu, jednak nie jest ona konieczna u każdej pacjentki. Decyzja zależy m.in. od wieku, objawów, obrazu choroby i wcześniejszego leczenia.

W przypadku trudności z zajściem w ciążę wskazana jest indywidualna ocena sytuacji reprodukcyjnej, uwzględniająca m.in. wiek, czas trwania starań, drożność jajowodów, rezerwę jajnikową, parametry nasienia partnera oraz charakter i zaawansowanie choroby. Na tej podstawie można ustalić, czy zasadne jest dalsze oczekiwanie na ciążę naturalną, leczenie operacyjne czy zastosowanie metod wspomaganego rozrodu.

Codzienne funkcjonowanie: jak radzić sobie z bólem w obu schorzeniach?

Życie z przewlekłą chorobą ginekologiczną może znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie, dlatego oprócz leczenia choroby ważne jest wielokierunkowe podejście do przewlekłego bólu. Zarówno adenomioza, jak i endometrioza mogą powodować dolegliwości utrudniające pracę i codzienne aktywności. Wsparciem leczenia farmakologicznego lub zabiegowego mogą być:

• Fizjoterapia uroginekologiczna – u części pacjentek przewlekły ból prowadzi do zwiększonego napięcia mięśni dna miednicy, które może dodatkowo nasilać dolegliwości. Terapia może obejmować ćwiczenia, techniki relaksacyjne, pracę z oddechem i, w odpowiednich przypadkach, terapię manualną. Jej celem jest m.in. zmniejszenie napięcia mięśni i wtórnych dolegliwości bólowych.
• Aktywność fizyczna dostosowana do samopoczucia – regularny ruch może korzystnie wpływać na sprawność, sen i samopoczucie. Odpowiednią formę aktywności, np. spacery, pływanie, jogę czy pilates, należy dobrać indywidualnie, a podczas zaostrzenia bólu zmniejszyć intensywność.
• Wsparcie psychologiczne lub psychoterapia – przewlekły ból, ograniczenie aktywności, trudności w życiu seksualnym czy problemy z płodnością mogą obciążać psychicznie. Pomoc specjalisty nie leczy przyczyny choroby, ale może ułatwiać radzenie sobie z bólem, stresem i jego konsekwencjami oraz poprawiać jakość życia.
• Sen i regeneracja – regularny sen, odpoczynek i zachowanie równowagi między aktywnością a regeneracją mogą wspierać ogólne funkcjonowanie.

Styl życia stanowi uzupełnienie leczenia i nie zastępuje terapii endometriozy ani adenomiozy zaleconej przez lekarza. Jeśli ból utrzymuje się mimo leczenia, nasila się lub wyraźnie ogranicza codzienne funkcjonowanie, warto ponownie skonsultować się z lekarzem w celu oceny sytuacji i ewentualnej modyfikacji terapii.

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące różnic między adenomiozą a endometriozą