Powiększona prostata – objawy, przyczyny, leczenie

Najważniejsze informacje

• Powiększona prostata (BPH) to niezłośliwy rozrost gruczołu krokowego – powszechne schorzenie u mężczyzn w średnim i starszym wieku.
• Objawami powiększenia gruczołu są częste oddawanie moczu, jego osłabiony strumień i uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza.
• Główne przyczyny to zmiany hormonalne związane z wiekiem, czynniki genetyczne i styl życia.
• Diagnostyka obejmuje badanie per rectum, oznaczenie PSA, USG i ocenę przepływu moczu (uroflowmetria).
• Leczenie zależy od nasilenia objawów – od obserwacji i farmakoterapii po zabiegi minimalnie inwazyjne (np. TURP, HoLEP, UroLift).

Powiększenie prostaty to częsta dolegliwość po 50., która może znacząco obniżyć komfort życia. Z pozoru niegroźne trudności z oddawaniem moczu mogą prowadzić do poważnych powikłań, jeśli problem zostanie zignorowany. Omawiamy, jakie są objawy, przyczyny i metody leczenia łagodnego rozrostu gruczołu krokowego (BPH) oraz kiedy warto zgłosić się do urologa.

Czym jest powiększona prostata i kiedy powinna niepokoić?

Gruczoł krokowy, zwany też prostatą, to niewielki narząd wielkości kasztana, położony pod pęcherzem moczowym. Otacza on początkowy odcinek cewki moczowej, przez który wypływa mocz. Prostata pełni ważną rolę w układzie rozrodczym – produkuje płyn będący składnikiem nasienia, odżywiający i chroniący plemniki.

Z wiekiem u wielu mężczyzn dochodzi do łagodnego rozrostu gruczołu krokowego – tzw. BPH (Benign Prostatic Hyperplasia). To niezłośliwe, stopniowe powiększanie się prostaty, które może uciskać cewkę moczową i utrudniać oddawanie moczu. 

Objawy powiększonej prostaty pojawiają się u ok. 40% mężczyzn po 50. roku życia i aż u 70-80% po 70. roku życia. Z wiekiem więc ryzyko znacząco rośnie.

Choć BPH nie jest rakiem prostaty, wymaga obserwacji i często leczenia, aby zapobiec powikłaniom.

Powiększona prostata – objawy

Powiększona prostata to częsty problem zdrowotny u mężczyzn, zwłaszcza po 50. roku życia. 

Charakterystyczne symptomy schorzenia rozwijają się stopniowo, dlatego wielu mężczyzn początkowo je bagatelizuje. W miarę wzrostu gruczołu dochodzi do ucisku cewki moczowej i zaburzeń w odpływie moczu. 

Objawy ze strony układu moczowego można podzielić na dwie grupy: podrażnieniowe (irytacyjne) i przeszkodowe (obturacyjne).

Objawy podrażnieniowe (irytacyjne)

Związane są z drażnieniem ścian pęcherza moczowego:

• częste oddawanie moczu (częstomocz), szczególnie w nocy – nykturia,
• nagłe, trudne do opanowania parcie na mocz,
• uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza,
• konieczność szybkiego udania się do toalety.

Objawy przeszkodowe (obturacyjne)

Wynikają z mechanicznego ucisku powiększonej prostaty na cewkę moczową:

• przerywany, słaby strumień moczu,
• trudności w rozpoczęciu mikcji,
• wydłużony czas oddawania moczu,
• kapanie po zakończeniu mikcji,
• niekiedy niekontrolowany wyciek moczu (nietrzymanie moczu).

Skala IPSS (International Prostate Symptom Score)

Aby ocenić nasilenie objawów ze strony dolnych dróg moczowych, lekarz może poprosić pacjenta o wypełnienie kwestionariusza IPSS. Zawiera on pytania dotyczące częstości oddawania moczu, siły strumienia, uczucia niepełnego opróżnienia pęcherza czy konieczności wstawania w nocy. 

Każda odpowiedź oceniana jest punktowo, co pozwala określić stopień zaawansowania problemu – od łagodnego, przez umiarkowany, po ciężki. Wynik IPSS pomaga dobrać właściwą metodę leczenia i monitorować skuteczność terapii w czasie.

Kiedy należy udać się do lekarza?

Każde zaburzenie oddawania moczu, nawet łagodne, powinno być skonsultowane z lekarzem urologiem. Nie należy czekać, aż objawy się nasilą – im wcześniej rozpocznie się diagnostykę, tym łatwiej uniknąć powikłań, takich jak zatrzymanie moczu, infekcje dróg moczowych czy uszkodzenie nerek. 

Regularne badania kontrolne po 50. roku życia pozwalają wykryć zmiany w prostacie na wczesnym etapie i rozpocząć leczenie, zanim problem wpłynie na komfort życia.

Przyczyny i czynniki ryzyka powiększonej prostaty

Powiększona prostata to problem, który z reguły nie pojawia się nagle – jego rozwój jest wynikiem stopniowych zmian zachodzących w organizmie mężczyzny. Z wiekiem gruczoł krokowy reaguje na wahania hormonalne, a dodatkowe znaczenie mają czynniki środowiskowe, styl życia oraz predyspozycje rodzinne. 

Choć niektórych przyczyn nie da się wyeliminować, wczesne rozpoznanie czynników ryzyka pozwala lepiej kontrolować przebieg choroby.

Starzenie się organizmu

Naturalny proces starzenia się jest głównym czynnikiem ryzyka powiększenia prostaty. Wraz z wiekiem tkanki organizmu ulegają zmianom, a gruczoł krokowy staje się bardziej podatny na rozrost. To właśnie starzenie się sprawia, że niektóre procesy fizjologiczne, w tym te związane z regulacją hormonów płciowych, zaczynają wpływać na wielkość prostaty.

Rola hormonów

Zmiany hormonalne odgrywają kluczową rolę w rozwoju powiększonej prostaty. Szczególnie istotny jest wzrost aktywności dihydrotestosteronu (DHT), pochodnej testosteronu, który pobudza komórki prostaty do namnażania. U niektórych mężczyzn proces ten przebiega intensywniej, co sprzyja rozrostowi gruczołu krokowego.

Czynniki genetyczne

Ryzyko BPH jest większe, jeśli ojciec lub brat mieli rozrost prostaty. Warto o tym wspomnieć podczas wizyty u lekarza.

Inne czynniki ryzyka

Na powiększenie gruczoły krokowego mogą wpływać również:

• otyłość,
• cukrzyca,
• choroby układu sercowo-naczyniowego,
• brak aktywności fizycznej.

Nie ma natomiast dowodów, że BPH powodują: seks, masturbacja, alkohol czy dieta. Te czynniki mogą jednak nasilić objawy.

Diagnostyka powiększonej prostaty – jaki lekarz rozpoznaje problem?

Z objawami sugerującymi powiększenie prostaty warto w pierwszej kolejności zgłosić się do lekarza rodzinnego, który może zlecić podstawowe badania i skierować pacjenta do urologa – specjalisty zajmującego się chorobami układu moczowego i męskiego układu płciowego. 

Wczesna diagnostyka pozwala odróżnić łagodny rozrost prostaty (BPH) od innych chorób prostaty, takich jak zapalenie czy nowotwór.

Wywiad lekarski

Lekarz zapyta o charakter i nasilenie objawów, częstość oddawania moczu, występowanie parcia naglącego, choroby współistniejące (np. cukrzycę, nadciśnienie) oraz przyjmowane leki. Pomocne może być także omówienie stylu życia i diety.

Zalecane jest również prowadzenie dzienniczka mikcji. Pacjent przez kilka dni zapisuje częstotliwość i objętość oddawanego moczu, co pozwala lekarzowi ocenić skalę problemu.

Badanie fizykalne – per rectum

To krótkie, bezbolesne badanie przez odbyt, które pozwala ocenić wielkość, kształt, symetrię i konsystencję prostaty. Choć dla wielu pacjentów jest krępujące, stanowi podstawowy i niezwykle ważny element diagnostyki. Umożliwia wstępne rozróżnienie między łagodnym rozrostem a zmianami wymagającymi dalszej diagnostyki onkologicznej.

Badania laboratoryjne i obrazowe

W diagnostyce wykorzystywane są:

• PSA (Prostate Specific Antigen) – marker stanu prostaty. Jego poziom rośnie z wiekiem, ale także w przebiegu infekcji, po ejakulacji lub przy raku prostaty. Wynik PSA zawsze należy interpretować w kontekście całego obrazu klinicznego.
• Badanie ogólne moczu – pozwala wykryć infekcję lub obecność krwi, co może wskazywać na powikłania rozrostu prostaty.
• USG prostaty lub jamy brzusznej – ocenia wielkość gruczołu, stopień zalegania moczu w pęcherzu po mikcji oraz kondycję nerek.
• Uroflowmetria – bezinwazyjne badanie mierzące szybkość i siłę strumienia moczu, dzięki czemu pozwala określić stopień przeszkody w odpływie.
• Biopsja prostaty – wykonywana, gdy istnieje podejrzenie nowotworu na podstawie wyniku PSA lub badania per rectum. Polega na pobraniu cienką igłą kilku wycinków tkanki prostaty pod kontrolą USG. Materiał jest następnie oceniany pod mikroskopem w celu wykrycia ewentualnych zmian nowotworowych.

Powiększona prostata – leczenie

Leczenie powiększenia prostaty dobiera się indywidualnie, w zależności od nasilenia objawów, wielkości gruczołu oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. W wielu przypadkach możliwe jest leczenie zachowawcze, w innych – konieczna bywa farmakoterapia lub zabieg.

Obserwacja i zmiana stylu życia 

Metoda „czekaj i obserwuj” stosowana jest u pacjentów z łagodnymi dolegliwościami, którzy nie wymagają natychmiastowej interwencji. Kluczowe znaczenie mają:

• unikanie spożywania dużych ilości płynów, zwłaszcza przed snem,
• ograniczenie alkoholu i kofeiny, które działają moczopędnie i mogą nasilać objawy,
• utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
• regularna aktywność fizyczna oraz ćwiczenia wspierające krążenie w obrębie miednicy,
• dieta – bogata w nasycone kwasy tłuszczowe może ograniczać ryzyko rozwoju łagodnego rozrostu stercza.

Takie działania mogą skutecznie spowolnić rozwój objawów i poprawić komfort życia.

Leczenie farmakologiczne

W farmakoterapii rozrostu prostaty zastosowanie znajdują:

Alfa-blokery

Leki z tej grupy rozluźniają mięśnie gładkie szyi pęcherza i prostaty, co ułatwia oddawanie moczu. Działają szybko – poprawa często pojawia się już po kilku dniach.

Substancje czynne: tamsulosyna, doksazosyna, alfuzosyna. Możliwe skutki uboczne: zawroty głowy, spadki ciśnienia, zaburzenia ejakulacji.

Inhibitory 5-alfa-reduktazy

Działają poprzez hamowanie przemiany testosteronu w jego aktywną formę (DHT), co prowadzi do zmniejszenia objętości prostaty i złagodzenia objawów po kilku miesiącach stosowania. 

Substancje czynne: finasteryd, dutasteryd. Efekty uboczne: obniżone libido, zaburzenia erekcji.

Terapia skojarzona

Połączenie obu grup leków jest często najskuteczniejszym rozwiązaniem dla pacjentów, u których przerost stercza jest zaawansowany i daje nasilone objawy.

Leki ziołowe i suplementy diety

Preparaty ziołowe, takie jak palma sabałowa, korzeń pokrzywy, nasiona dyni, kora śliwy afrykańskiej czy ziele wierzbówki, mogą łagodzić objawy związane z oddawaniem moczu, jednak nie wpływają na zmniejszenie gruczołu krokowego. Ich skuteczność jest ograniczona i powinna być omówiona z lekarzem.

Leczenie zabiegowe

Zalecane, gdy farmakoterapia nie przynosi oczekiwanej poprawy lub pojawiają się powikłania, takie jak zatrzymanie moczu czy nawracające infekcje.

Metody najczęściej stosowane na powiększoną prostatę:

• TURP (przezcewkowa resekcja prostaty) – klasyczna, skuteczna metoda uznawana za „złoty standard” leczenia chirurgicznego.
• Nowoczesne techniki laserowe – mniej inwazyjne, skracające czas rekonwalescencji, HoLEP (Holmium Laser Enucleation) usuwa tkankę przezcewkowo, a GreenLight odparowuje tkankę.
• Innowacyjne procedury – takie jak UroLift, Rezum, Aquablation czy embolizacja tętnic prostaty.

Po zabiegu większość chorych wraca do pełnej sprawności w ciągu kilku tygodni, choć mogą wystąpić przejściowe zaburzenia mikcji lub ejakulacji.

Powikłania nieleczonej prostaty

Zlekceważenie objawów i brak właściwego leczenia powiększonej prostaty mogą prowadzić do szeregu poważnych konsekwencji zdrowotnych. Z czasem pogłębiają się trudności w oddawaniu moczu, a nieleczony zastój moczu w pęcherzu staje się przyczyną kolejnych schorzeń układu moczowego.

Choć nie jest to nowotwór prostaty, do najczęstszych powikłań w zaawansowanym stadium choroby należą:

• Ostre zatrzymanie moczu – nagła i całkowita niemożność oddania moczu, która wymaga natychmiastowej pomocy medycznej i założenia cewnika. To bolesny i niebezpieczny stan mogący prowadzić do uszkodzenia pęcherza.
• Nawracające infekcje dróg moczowych – zalegający mocz staje się pożywką dla bakterii, co sprzyja rozwojowi zapaleń pęcherza lub nerek. Objawiają się one pieczeniem przy mikcji, gorączką i bólem w podbrzuszu.
• Kamica pęcherza moczowego – długotrwałe zaleganie moczu może prowadzić do wytrącania się złogów i powstawania kamieni, które dodatkowo utrudniają mikcję i mogą powodować ból.
• Uszkodzenie nerek – w ciężkich, nieleczonych przypadkach dochodzi do cofania się moczu (refluksu) i wzrostu ciśnienia w drogach moczowych, co może doprowadzić do trwałego upośledzenia funkcji nerek (niewydolności nerek).

Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie pozwalają uniknąć tych powikłań, chronią funkcję nerek i przynoszą poprawę jakości życia pacjenta. Regularne kontrole urologiczne po 50. roku życia są najlepszym sposobem na utrzymanie zdrowia prostaty i zapobieganie groźnym następstwom nieleczonego rozrostu.

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące powiększonej prostaty