Szkarlatyna a rumień zakaźny – różnice w objawach, przebiegu i leczeniu

Najważniejsze informacje

• Szkarlatyna to infekcja bakteryjna wywołana przez paciorkowce, a z kolei rumień zakaźny jest chorobą wirusową spowodowaną przez parwowirusa B19.
• Szkarlatyna objawia się wysoką gorączką, bólem gardła, charakterystyczną wysypką przypominającą papier ścierny i „językiem malinowym”. Rumień zakaźny zaczyna się łagodnie, z wysypką najpierw na policzkach, a potem na reszcie ciała.
• Szkarlatyna wymaga leczenia antybiotykami (zwykle penicyliną), podczas gdy rumień zakaźny ustępuje samoistnie, a leczenie jest głównie objawowe.
• Szkarlatyna może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak gorączka reumatyczna czy zapalenie nerek, podczas gdy rumień zakaźny może powodować zapalenie stawów.
• Szkarlatynę diagnozuje się przez wymaz z gardła, natomiast rumień zakaźny diagnozowany jest przede wszystkim na podstawie objawów skórnych.

Szkarlatyna i rumień zakaźny to powszechne choroby wieku dziecięcego, które przebiegają z gorączką i wysypką, jednak różnią się pod względem etiologii, a także wymagają odmiennych metod leczenia. Szkarlatyna to infekcja bakteryjna wywołana przez paciorkowce, która wymaga leczenia antybiotykami, podczas gdy rumień zakaźny („piąta choroba”) jest infekcją wirusową, którą leczy się głównie objawowo. Sprawdź, jak rozpoznać obie choroby i jak odróżnić ich objawy.

Jak rozpoznać, czy dziecko ma szkarlatynę, czy rumień zakaźny?

Szkarlatyna i rumień zakaźny to dwie różne choroby, które mogą występować u dzieci, jednak mają różny przebieg i wymagają odmiennego podejścia. Choć obie mogą wiązać się z gorączką i wysypką, różnią się między sobą w kilku aspektach.

• Szkarlatyna to infekcja bakteryjna, która zawsze wymaga leczenia antybiotykami, podczas gdy rumień zakaźny to choroba wirusowa, która zwykle ustępuje samoistnie.
• Szkarlatyna zazwyczaj pojawia się z nagłą gorączką, czerwoną wysypką, która przypomina papier ścierny, a także charakterystycznym językiem truskawkowym. Choroba może prowadzić do powikłań, dlatego wymaga szybkiego leczenia.
• Rumień zakaźny, znany również jako piąta choroba, ma łagodniejszy przebieg i często ogranicza się do wysypki na policzkach, która później rozprzestrzenia się na resztę ciała. Dziecko z rumieniem zakaźnym może mieć jedynie lekką gorączkę i złe samopoczucie.

Przyczyny szkarlatyny i rumienia zakaźnego – co wywołuje te choroby?

Szkarlatyna i rumień zakaźny to choroby zakaźne, które wywołuje inny czynnik.

• Szkarlatyna (inaczej płonica) jest infekcją bakteryjną wywołaną przez bakterię Streptococcus pyogenes, czyli paciorkowce grupy A. Zakażenie tymi bakteriami może wystąpić w wyniku kontaktu z wydzielinami z nosa i gardła osoby zakażonej. Dzieci są szczególnie narażone na zakażenie w szkołach i przedszkolach, ponieważ patogen rozprzestrzenia się drogą kropelkową. Szkarlatyna najczęściej występuje u dzieci w wieku od 2 do 10 lat.
• Rumień zakaźny, nazywany również piątą chorobą, jest wywoływany przez parwowirusa B19, czyli patogen, który także przenosi się drogą kropelkową. Na zakażenie rumieniem zakaźnym narażone są dzieci w każdym wieku, głównie w wieku przedszkolnym oraz wczesnoszkolnym. Źródłem zakażenia jest osoba chora, która może przekazywać wirusa poprzez kontakt z wydzielinami z nosa, gardła lub poprzez kaszel i kichanie.
• Chociaż rumień zakaźny ma zazwyczaj łagodny przebieg, w przypadku kobiet w ciąży (zwłaszcza w II trymestrze ciąży) może stanowić zagrożenie dla płodu, prowadząc do powikłań, takich jak obumarcie płodu czy inne komplikacje ciążowe.

Obie choroby są zakaźne i łatwo się rozprzestrzeniają w zamkniętych zbiorowiskach, takich jak przedszkola, szkoły czy inne placówki edukacyjne.

Rumień zakaźny a szkarlatyna – jak odróżnić objawy?

Aby łatwiej rozpoznać, która z chorób dotknęła dziecko, warto przyjrzeć się dokładniej charakterystyce objawów.

Objawy szkarlatyny

Szkarlatyna ma ostry początek, często z wysoką gorączką (do 39-40°C) i silnym bólem gardła, jednak bez towarzyszącego kaszlu i kataru.

• Objawy pojawiają się nagle, zwykle w ciągu kilku godzin.
• Wysypka w przypadku szkarlatyny ma charakterystyczny wygląd – jest drobnoplamista, szorstka, przypomina papier ścierny.
• Wysypka zwykle zaczyna się na szyi, klatce piersiowej i kończynach, omijając okolice ust (tzw. trójkąt Fiłatowa).
• Kolejnym charakterystycznym objawem szkarlatyny jest „język malinowy” – początkowo pokryty jest białym nalotem, który później znika, a język staje się intensywnie czerwony, z widocznymi brodawkami.
• W przebiegu choroby pojawia się też szereg innych objawów, takie jak powiększenie węzłów chłonnych szyjnych, bóle głowy, a także złuszczanie się skóry po kilku dniach.

Rumień zakaźny – objawy

Rumień zakaźny zaczyna się łagodnie i może przypominać zwykłe przeziębienie.

• Początkowo u chorego można zaobserwować zmęczenie, złe samopoczucie, ból głowy, niewielką gorączkę, a czasami ból gardła.
• Wysypka pojawia się stopniowo, zaczynając od czerwonych policzków w kształcie motyla (wzór przypominający motyla lub maskę). Następnie na ciele pojawia się wysypka o charakterystycznym, siateczkowatym lub koronkowym wzorze – najpierw na ramionach, tułowiu i nogach.
• Wysypka może nawracać i ustępować przez 2–3 tygodnie, np. po wysiłku fizycznym lub kąpieli.
• U starszych dzieci i osób dorosłych rumień zakaźny może powodować bóle stawów, szczególnie w przypadku rumienia zakaźnego, który charakteryzuje się przewlekłym przebiegiem i w niektórych przypadkach może powodować zapalenie stawów.
• U dorosłych rumień zakaźny może przebiegać bez charakterystycznej wysypki, natomiast osoby z niedoborami odporności (np. po przeszczepach, z chorobami autoimmunologicznymi) mogą mieć cięższy przebieg choroby.

Objawy rumienia zakaźnego vs. objawy szkarlatyny – podsumowanie dolegliwości

Poniżej przedstawiamy tabelę z porównaniem objawów skórnych typowych dla obu chorób.

Cecha	Szkarlatyna	Rumień zakaźny
Początek	Nagły, z wysoką gorączką, bólem gardła i zapaleniem migdałków podniebiennych	Łagodny, przypominający przeziębienie
Zmiany skórne	wysypka drobnoplamista, szorstka, omija okolice ust	Czerwone policzki, potem siateczkowata wysypka
Język	Język malinowy	Brak charakterystycznych zmian na języku
Inne objawy	Łuszczenie skóry, powiększenie węzłów chłonnych, brak objawów grypopodobnych	Bóle mięśni i stawów, ból głowy, niewielka gorączka

Diagnostyka różnicowa – jakie badania, aby odróżnić szkarlatynę od rumienia zakaźnego?

Choć szkarlatyna i rumień zakaźny to dwie różne choroby, ich objawy mogą być w pierwszej fazie dosyć podobne. Dlatego w diagnostyce różnicowej niezwykle ważne są odpowiednie badania i ocena kliniczna stanu dziecka przez lekarza.

Diagnostyka szkarlatyny

Szkarlatyna (płonica) jest chorobą bakteryjną wywołaną przez paciorkowce grupy A, dlatego jej diagnostyka opiera się na identyfikacji bakterii Streptococcus pyogenes w organizmie dziecka.

• Wymaz z gardła – podstawowe badanie, które pozwala wykryć obecność paciorkowców w drogach oddechowych. Po pobraniu próbki z gardła wykonuje się badanie mikrobiologiczne w celu potwierdzenia zakażenia bakteryjnego.
• Szybki test na obecność paciorkowców – pozwala na błyskawiczne wykrycie bakterii Streptococcus pyogenes w wymazie z gardła. Test jest szeroko stosowany w diagnostyce dziecięcej, ponieważ daje szybkie wyniki, co jest kluczowe w przypadku szkarlatyny, która wymaga natychmiastowego leczenia antybiotykami.
• Morfologia – może wykazać leukocytozę, co sugeruje infekcję bakteryjną.

Diagnostyka rumienia zakaźnego (piąta choroba)

Rumień zakaźny jest wywołany przez wirusa parwowirusa B19, który nie może być wykryty przy użyciu standardowych testów bakteriologicznych. W związku z tym diagnoza rumienia zakaźnego przeprowadzana jest na podstawie objawów klinicznych.

• Diagnostyka kliniczna – zwykle diagnoza rumienia zakaźnego stawiana jest na podstawie charakterystycznych objawów skórnych, takich jak wysypka w kształcie „motyla” na policzkach oraz koronkowa wysypka na reszcie ciała.
• Test serologiczny – w trudnych przypadkach, szczególnie gdy diagnoza kliniczna jest wątpliwa lub objawy są nietypowe, lekarz może zlecić badanie serologiczne. Test ten polega na wykrywaniu przeciwciał IgM i IgG przeciwko parwowirusowi B19 we krwi pacjenta, co pozwala na potwierdzenie infekcji wirusowej. Warto zaznaczyć, że w przypadku rumienia zakaźnego w większości przypadków testy serologiczne nie są konieczne, ponieważ objawy kliniczne są wystarczające do postawienia diagnozy.

Leczenie w zależności od przyczyny

Leczenie szkarlatyny i rumienia zakaźnego różni się ze względu na różnice w etiologii obu chorób. Podstawowym celem leczenia jest nie tylko złagodzenie objawów, ale także zapobieganie powikłaniom, które mogą wystąpić, jeśli choroba nie zostanie odpowiednio leczona.

Leczenie szkarlatyny

Szkarlatyna jest chorobą bakteryjną, co oznacza, że jej leczenie polega głównie na zastosowaniu odpowiednich antybiotyków. Leczenie należy rozpocząć jak najszybciej po postawieniu diagnozy, aby uniknąć powikłań, takich jak zapalenie ucha środkowego, zapalenie płuc, ropnie, a nawet gorączka reumatyczna. Podstawą terapii jest:

• penicylina fenoksymetylowa – najczęściej stosowany antybiotyk w leczeniu szkarlatyny. Leczenie trwa zazwyczaj przez 10 dni, a po 24 godzinach od rozpoczęcia terapii dziecko przestaje być zakaźne;
• amoksycylina – w przypadku dzieci uczulonych na penicylinę lekarz może zalecić stosowanie amoksycyliny, która działa w podobny sposób.

Wsparciem terapii jest leczenie objawowe, które obejmuje:

• leki przeciwgorączkowe – pomagają w obniżeniu wysokiej gorączki, co przynosi ulgę dziecku. Należy jednak unikać stosowania kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) u dzieci, ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a;
• probiotyki – długotrwałe stosowanie antybiotyków może zaburzyć równowagę mikroflory jelitowej, dlatego zaleca się stosowanie probiotyków, które wspomogą odbudowę naturalnej flory bakteryjnej jelit;
• odpoczynek – w czasie leczenia dziecko powinno unikać wysiłku fizycznego i pozostawać w domu, aby w pełni odzyskać siły.

Po 24 godzinach od wdrożenia terapii antybiotykowej chory przestaje zarażać, a po kilku dniach objawy choroby zaczynają ustępować.

Jak przebiega leczenie rumienia zakaźnego?

Rumień zakaźny nie wymaga leczenia antybiotykami, ponieważ nie jest wywoływana przez bakterie. Niestety, nie istnieje też szczepionka czy konkretny lek na zwalczenie choroby. Leczenie w tym przypadku jest głównie objawowe i ma na celu złagodzenie dolegliwości.

• Ważne jest, aby chory pił dużo płynów, aby zapobiec odwodnieniu, szczególnie jeśli występuje gorączka.
• Leki, takie jak paracetamol lub ibuprofen, mogą pomóc w obniżeniu gorączki i złagodzeniu bólu.
• Chory powinien odpoczywać i unikać wysiłku, aby wspomóc układ odpornościowy w walce z wirusem.
• Gorąca woda może nasilać wysypkę, dlatego w trakcie choroby należy unikać długich i gorących kąpieli, które mogą pogorszyć stan skóry.
• W przypadku osób dorosłych, które mogą zmagać się z powikłaniami w postaci bólu stawów (zapalenie stawów), lekarz może zalecić niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), takie jak ibuprofen, w celu złagodzenia objawów stawowych.

Pomimo że rumień zakaźny ma zwykle łagodny przebieg i choroba ustępuje samoistnie, warto regularnie monitorować stan dziecka i skonsultować się z lekarzem, jeśli pojawią się jakiekolwiek niepokojące objawy infekcji.

Powikłania i czas rekonwalescencji

Szkarlatyna i rumień zakaźny różnią się pod względem typowych zagrożeń zdrowotnych oraz okresu potrzebnego do powrotu do pełnej sprawności.

Szkarlatyna – powikłania i rekonwalescencja

Szkarlatyna przebiega stosunkowo łagodnie, jeśli leczenie zostanie odpowiednio wdrożone. W przeciwnym razie mogą wystąpić poważne komplikacje, takie jak:

• gorączka reumatyczna – rozwija się zwykle kilka tygodni po zakażeniu paciorkowcami. Jest to powikłanie o podłożu autoimmunologicznym, które prowadzi do zapalenia stawów, serca (szczególnie zastawek) oraz może powodować zaburzenia neurologiczne. W przypadku dzieci gorączka reumatyczna może skutkować trwałymi uszkodzeniami serca, a także być przyczyną powtarzających się bólów stawów;
• zapalenie kłębuszkowe nerek – powikłanie autoimmunologiczne, które objawia się obrzękami, bólem pleców, zmianami w moczu (np. obecność krwi i białka). Nieleczone zapalenie kłębuszkowe nerek może prowadzić do przewlekłej niewydolności nerek i wymagać długotrwałego leczenia. Jest to jedno z poważniejszych powikłań po szkarlatynie;
• ropne powikłania – wśród nich wymienia się zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok, zapalenie spojówek, zapalenie płuc, a także ropnie okołomigdałkowe i ropne zapalenie węzłów chłonnych;
• sepsa i zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – rzadkie, ale niezwykle poważne powikłania, w przypadku których bakterie mogą rozprzestrzeniać się po organizmie, prowadząc do niewydolności wielu narządów, w tym do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych;
• zaburzenia krążenia i powiększenie narządów – w szczególnie ciężkich przypadkach zakażenia mogą wystąpić zaburzenia krążenia, omdlenia oraz powiększenie narządów wewnętrznych, takich jak wątroba i śledziona. Tego typu objawy wymagają intensywnego monitorowania i leczenia, by uniknąć powikłań kardiologicznych.

Rekonwalescencja po szkarlatynie trwa zazwyczaj 1-2 tygodnie. W ciągu kilku dni od rozpoczęcia leczenia gorączka ustępuje, a wysypka zaczyna zanikać. Mimo to w przypadku wystąpienia powikłań czas rekonwalescencji może się wydłużyć, nawet do kilku miesięcy. Konieczne są wtedy regularne konsultacje ze specjalistami w celu monitorowania funkcji serca, nerek oraz stawów.

Rumień zakaźny – powikłania i rekonwalescencja

Rumień zakaźny najczęściej przebiega łagodnie, zwłaszcza u dzieci. Niemniej jednak, w niektórych przypadkach mogą wystąpić powikłania, w tym:

• przełom aplastyczny – dotyczy głównie dzieci z niedokrwistością hemolityczną (np. wrodzoną chorobą sierpowatą). Przełom aplastyczny prowadzi do ostrego spadku produkcji czerwonych krwinek, co objawia się zmęczeniem, osłabieniem oraz bladością skóry;
• niedokrwistość – typowa u osób z osłabionym układem odpornościowym lub przewlekłymi chorobami krwi. Zjawisko to charakteryzuje się zmniejszoną liczbą erytrocytów, co może prowadzić do objawów takich jak zmęczenie, osłabienie oraz zawroty głowy;
• zapalenie stawów – jedno z częstszych powikłań rumienia zakaźnego, zwłaszcza u dorosłych i starszych dzieci. Objawy to ból stawów, obrzęki oraz sztywność, które mogą utrzymywać się przez kilka tygodni;
• powikłania ciążowe – rumień zakaźny jest szczególnie niebezpieczny dla kobiet w ciąży, zwłaszcza w II trymestrze ciąży. Infekcja parwowirusem B19 może prowadzić do obumarcia płodu lub jego zakażenia w czasie ciąży. Może również prowadzić do urodzenia noworodka z ciężką anemią płodową, obrzęku uogólnionego lub obniżonej odporności u nienarodzonego dziecka.

W większości przypadków rumień zakaźny nie wymaga długotrwałej rekonwalescencji. Wysypka ustępuje zwykle w ciągu 7-14 dni, choć może ona nawracać po wysiłku fizycznym lub ekspozycji na wysoką temperaturę. Bóle mięśni, ból głowy oraz złe samopoczucie ustępują zwykle po kilku dniach. Objawy stawowe, takie jak ból stawów, mogą utrzymywać się przez kilka tygodni, szczególnie u dorosłych, ale zazwyczaj ustępują samoistnie.

FAQ

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące różnic między rumieniem zakaźnym a szkarlatyną