Trimetoprim (Trimethoprimum)

Trimetoprim to substancja czynna stosowana od wielu lat w leczeniu wybranych zakażeń bakteryjnych, w tym przede wszystkim zakażeń układu moczowego. Jego zastosowanie wymaga uwzględnienia możliwej oporności bakterii, przeciwwskazań, interakcji oraz działań niepożądanych. Zastanawiasz się, jak prawidłowo dawkować ten lek i na co uważać? Sprawdź, co warto wiedzieć o trimetoprimie.

Co to jest trimetoprim i jak działa?

Trimetoprim to syntetyczny lek przeciwbakteryjny z grupy pochodnych diaminopirymidyny, stosowany w leczeniu wybranych zakażeń bakteryjnych. Został wprowadzony do lecznictwa wiele dekad temu i nadal znajduje zastosowanie w terapii niektórych infekcji. Klasyfikowany jest jako lek o działaniu bakteriostatycznym – przede wszystkim hamuje wzrost i namnażanie bakterii, zamiast bezpośrednio prowadzić do ich śmierci.

Zrozumienie tego, jak działa trimetoprim, wymaga spojrzenia na procesy metaboliczne zachodzące w komórkach bakterii. Substancja ta jest odwracalnym inhibitorem reduktazy dihydrofolianowej (DHFR) – enzymu uczestniczącego w przemianie dihydrofolianu do tetrahydrofolianu. Tetrahydrofolian jest niezbędny m.in. do syntezy puryn i tymidylanu, a tym samym do prawidłowej syntezy DNA i podziałów komórkowych bakterii. Hamowanie reduktazy dihydrofolianowej zaburza metabolizm folianów i ogranicza zdolność bakterii do wzrostu i namnażania.

Działanie trimetoprimu charakteryzuje się znaczną selektywnością. Substancja znacznie silniej hamuje bakteryjną reduktazę dihydrofolianową niż odpowiadający jej enzym w komórkach ssaków. Dzięki temu w stężeniach terapeutycznych może przede wszystkim wpływać na metabolizm folianów bakterii. Trimetoprim jest więc syntetycznym lekiem przeciwbakteryjnym o działaniu przede wszystkim bakteriostatycznym.

Na co stosuje się trimetoprim? Wskazania

Główne wskazania do stosowania trimetoprimu obejmują leczenie wybranych zakażeń bakteryjnych wywołanych przez drobnoustroje wrażliwe na tę substancję. Trimetoprim jest stosowany przede wszystkim w leczeniu zakażeń układu moczowego, zwłaszcza niepowikłanych zakażeń dolnych dróg moczowych. Wśród bakterii, które mogą być wrażliwe na trimetoprim, znajdują się m.in. Escherichia coli, Proteus mirabilis oraz Klebsiella pneumoniae. Ze względu na występowanie oporności bakterii na trimetoprim, wybór leku powinien uwzględniać lokalne dane dotyczące lekooporności, a w określonych sytuacjach również wynik badania mikrobiologicznego i antybiogramu.

Zastosowanie trimetoprimu obejmuje również w określonych przypadkach profilaktykę nawracających zakażeń dróg moczowych. W ramach profilaktyki stosuje się niższe dawki leku w określonym schemacie, ustalonym przez lekarza. Takie postępowanie może być rozważane u pacjentów z częstymi nawrotami zakażeń, szczególnie gdy inne metody zapobiegania nawrotom są niewystarczające. Przed rozpoczęciem długotrwałej profilaktyki konieczne jest uwzględnienie m.in. rodzaju wcześniejszych zakażeń i wrażliwości izolowanych bakterii.

Leczenie infekcji bakteryjnych z wykorzystaniem trimetoprimu może obejmować również bakteryjne zapalenie gruczołu krokowego (prostatitis). Trimetoprim osiąga odpowiednie stężenia w tkance gruczołu krokowego, dlatego może być stosowany w wybranych przypadkach, zwłaszcza gdy wywołujący zakażenie drobnoustrój jest na niego wrażliwy. Dobór antybiotyku zależy od rodzaju zakażenia, podejrzewanego lub potwierdzonego patogenu oraz jego wrażliwości na leki przeciwbakteryjne.

Wskazania do stosowania trimetoprimu mogą różnić się w zależności od konkretnego produktu leczniczego, jego dawki oraz rejestracji w danym kraju. O zastosowaniu leku, dawkowaniu i czasie trwania terapii decyduje lekarz.

Jak stosować trimetoprim? Dawkowanie

Prawidłowe dawkowanie trimetoprimu zależy przede wszystkim od rodzaju zakażenia, jego nasilenia, wieku i masy ciała pacjenta oraz czynności nerek. Trimetoprim stosuje się doustnie, najczęściej w postaci tabletek. Lek można przyjmować niezależnie od posiłków, popijając odpowiednią ilością wody. Preparat należy stosować zgodnie z zaleceniami lekarza i informacjami zawartymi w ulotce konkretnego produktu leczniczego.

Schemat dawkowania różni się w zależności od wskazania. W leczeniu ostrych zakażeń dróg moczowych u dorosłych w zależności od zastosowanego preparatu stosuje się zazwyczaj 100–200 mg dwa razy na dobę, w odstępach około 12 godzin. W przypadku profilaktyki nawracających zakażeń dróg moczowych stosuje się niższe dawki; w niektórych schematach jest to 100 mg raz na dobę, często wieczorem. Dokładną dawkę i czas leczenia ustala lekarz, uwzględniając m.in. rodzaj zakażenia oraz wrażliwość wywołującego je drobnoustroju.

Niezwykle ważne jest, aby leczenie trimetoprimem prowadzić przez czas zalecony przez lekarza i nie skracać samodzielnie terapii, nawet jeśli objawy zakażenia ustąpią wcześniej. W przypadku wystąpienia działań niepożądanych lub braku poprawy należy skontaktować się z lekarzem zamiast samodzielnie zmieniać dawkowanie lub przerywać leczenie.

U pacjentów z zaburzeniami czynności nerek może być konieczne dostosowanie dawki lub odstępów między kolejnymi dawkami. Wynika to z faktu, że trimetoprim jest wydalany głównie przez nerki. Przy ustalaniu dawkowania lekarz uwzględnia stopień niewydolności nerek, oceniany m.in. na podstawie parametrów takich jak klirens kreatyniny lub eGFR, a także wskazanie do stosowania leku i konkretny preparat.

Trimetoprim – jakie są przeciwwskazania i środki ostrożności?

Mimo skuteczności w leczeniu wybranych zakażeń bakteryjnych, istnieją określone przeciwwskazania do stosowania trimetoprimu. Najważniejszym z nich jest nadwrażliwość na trimetoprim lub którykolwiek składnik konkretnego preparatu. Szczególnej ostrożności wymagają natomiast pacjenci z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby, ponieważ w zależności od stopnia ich nasilenia może być konieczna modyfikacja dawkowania lub zastosowanie innego leczenia.

Szczególne środki ostrożności przy trimetoprimie należy zachować u osób z niedoborem kwasu foliowego, niedokrwistością megaloblastyczną lub innymi zaburzeniami hematologicznymi. Trimetoprim hamuje reduktazę dihydrofolianową, dlatego przy długotrwałym stosowaniu lub u pacjentów z czynnikami ryzyka może dochodzić do zaburzeń hematopoezy. W takich sytuacjach lekarz może zalecić kontrolę morfologii krwi. Ostrożność jest również konieczna u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek oraz u osób ze zwiększonym ryzykiem hiperkaliemii.

Pobierz aplikację

Receptomat w telefonie!

Dbaj o zdrowie tak jak Ci wygodnie!

Aplikacja Receptomat to innowacyjne rozwiązanie telemedyczne, które pozwala dbać o ciągłość leczenia w prosty sposób. Usługi medyczne są dostępne dla Ciebie przez 7 dni w tygodniu! Umów się na teleporadę, prześlij dokumentację medyczną, ustaw powiadomienia o lekach. Wygodnie, szybko, niezawodnie.

Pobierz naszą aplikację

Ze względu na wpływ na metabolizm folianów stosowanie trimetoprimu w ciąży, szczególnie w pierwszym trymestrze, wymaga indywidualnej oceny lekarza. Przed rozpoczęciem leczenia należy uwzględnić możliwe korzyści i ryzyko związane z zastosowaniem leku oraz dostępność odpowiednich alternatyw terapeutycznych.

Trimetoprim a inne leki – interakcje

Kwestia interakcji trimetoprimu z innymi lekami jest istotna dla bezpieczeństwa pacjenta. Trimetoprim może wpływać m.in. na wydalanie niektórych substancji przez nerki oraz zwiększać ryzyko zaburzeń elektrolitowych i hematologicznych.

Jedną z ważniejszych interakcji jest jednoczesne stosowanie trimetoprimu z lekami zwiększającymi stężenie potasu we krwi, w tym z lekami moczopędnymi oszczędzającymi potas, takimi jak spironolakton. Ryzyko hiperkaliemii jest szczególnie istotne u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek oraz przy jednoczesnym stosowaniu innych leków zwiększających stężenie potasu, np. inhibitorów ACE lub antagonistów receptora angiotensyny II (sartanów). W razie takiego połączenia lekarz może zalecić kontrolę stężenia potasu i czynności nerek.

Trimetoprim może również nasilać działanie warfaryny, zwiększając jej działanie przeciwkrzepliwe i prowadząc do wzrostu wartości INR. W przypadku jednoczesnego stosowania konieczne może być częstsze monitorowanie INR oraz odpowiednie dostosowanie dawki warfaryny.

Istotna jest także interakcja z metotreksatem. Obie substancje wpływają na metabolizm folianów, dlatego ich jednoczesne stosowanie może zwiększać ryzyko toksycznego działania na szpik kostny, w tym niedokrwistości, leukopenii i małopłytkowości. Takie połączenie wymaga szczególnej ostrożności i oceny przez lekarza.

Trimetoprim może też zwiększać stężenie fenytoiny i digoksyny we krwi, dlatego u pacjentów stosujących te leki może być konieczne monitorowanie ich stężenia lub obserwacja pod kątem objawów toksyczności.

Przed rozpoczęciem leczenia należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, suplementach i preparatach dostępnych bez recepty. W przypadku długotrwałego leczenia lub obecności czynników ryzyka lekarz może zalecić kontrolę morfologii krwi, stężenia potasu oraz parametrów czynności nerek.

Jakie są możliwe skutki uboczne trimetoprimu?

Jak każdy produkt leczniczy, trimetoprim może powodować działania niepożądane, choć nie występują one u każdego pacjenta. Do częściej występujących należą dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takie jak nudności, wymioty, bóle brzucha i biegunka. Zwykle mają one łagodny charakter. Trimetoprim można przyjmować niezależnie od posiłków, a podczas leczenia warto dbać o odpowiednie nawodnienie.

Kolejną grupę stanowią reakcje alergiczne i dermatologiczne. Działania niepożądane trimetoprimu mogą obejmować wysypkę, świąd i pokrzywkę. Bardzo rzadko mogą wystąpić ciężkie reakcje nadwrażliwości, w tym zespół Stevensa-Johnsona, toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka (TEN) oraz reakcja DRESS. W przypadku wystąpienia rozległej wysypki, pęcherzy, złuszczania skóry, zmian na błonach śluzowych, obrzęku twarzy lub trudności w oddychaniu należy przerwać stosowanie leku i niezwłocznie skontaktować się z lekarzem.

Warto również wiedzieć, na co jeszcze zwrócić uwagę podczas kuracji tym preparatem:

• zaburzenia hematologiczne, takie jak niedokrwistość, leukopenia, neutropenia czy małopłytkowość, związane m.in. z wpływem trimetoprimu na metabolizm folianów; ryzyko może być większe podczas długotrwałego stosowania oraz u osób z niedoborem kwasu foliowego,
• hiperkaliemia, czyli zwiększenie stężenia potasu we krwi, szczególnie u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek oraz u osób przyjmujących inne leki zwiększające stężenie potasu,
• zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych, a rzadziej zaburzenia czynności wątroby,
• ból i zawroty głowy oraz inne objawy neurologiczne, które u niektórych pacjentów mogą wpływać na samopoczucie i koncentrację,
• zwiększenie stężenia kreatyniny we krwi. Trimetoprim może hamować kanalikowe wydzielanie kreatyniny, powodując przejściowy wzrost jej stężenia bez rzeczywistego pogorszenia przesączania kłębuszkowego.

W przypadku długotrwałego stosowania trimetoprimu, a także u pacjentów należących do grup podwyższonego ryzyka, lekarz może zalecić okresową kontrolę morfologii krwi, stężenia potasu, kreatyniny oraz parametrów czynności wątroby. Suplementacja kwasu foliowego nie jest rutynowo konieczna u każdego pacjenta przyjmującego trimetoprim. W określonych sytuacjach lekarz może jednak rozważyć jej zastosowanie, zwłaszcza u osób z niedoborem folianów lub zwiększonym ryzykiem zaburzeń hematologicznych.

Trimetoprim – czy jedzenie wpływa na wchłanianie leku?

Kwestia powiązania pomiędzy dietą a farmakoterapią jest istotna, jednak wpływ diety na wchłanianie trimetoprimu jest niewielki. Lek dobrze wchłania się z przewodu pokarmowego, a obecność pokarmu nie wpływa w istotny sposób na jego biodostępność. Dlatego trimetoprim można przyjmować niezależnie od posiłków. Jeśli lek powoduje dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, przyjmowanie go podczas posiłku może poprawić jego tolerancję.

Podczas kuracji ważne jest odpowiednie nawodnienie organizmu, szczególnie w przypadku zakażeń dróg moczowych, którym mogą towarzyszyć zwiększona utrata płynów lub gorączka. Trimetoprim jest wydalany głównie przez nerki, dlatego należy przyjmować odpowiednią ilość płynów, o ile lekarz nie zalecił ograniczenia ich podaży. Nie ma jednak podstaw, aby traktować zwiększone spożycie wody jako sposób na „wypłukiwanie” bakterii lub zwiększanie skuteczności działania antybiotyku.

Warto również zwrócić uwagę na suplementy diety zawierające kwas foliowy (witaminę B9). Trimetoprim hamuje reduktazę dihydrofolianową i wpływa na metabolizm folianów, dlatego podczas długotrwałego leczenia lub u pacjentów z czynnikami ryzyka niedoboru folianów lekarz może rozważyć kontrolę morfologii i odpowiednią suplementację. Nie należy jednak samodzielnie rozpoczynać ani zwiększać dawek kwasu foliowego w trakcie leczenia trimetoprimem bez konsultacji z lekarzem.