Zapalenie oskrzeli

Najważniejsze informacje

• Zapalenie oskrzeli to infekcja dolnych dróg oddechowych, która może mieć charakter ostry, podostry lub przewlekły. Do zakażenia dochodzi głównie drogą kropelkową – poprzez kontakt z osobą chorą lub z zanieczyszczonymi przedmiotami. 
• Najczęstszą przyczyną zapalenia oskrzeli są wirusy, rzadziej bakterie. Ryzyko rozwoju choroby zwiększają także czynniki środowiskowe – dym tytoniowy, zanieczyszczone powietrze i kontakt z substancjami drażniącymi w pracy. 
• Do głównych objawów należą: uporczywy kaszel, duszność, świszczący oddech oraz nadprodukcja śluzu prowadząca do odkrztuszania wydzieliny. Gorączka nie zawsze występuje, szczególnie przy infekcjach wirusowych i u osób starszych
• Ostre zapalenie oskrzeli trwa zwykle do 2 tygodni i ma nagły początek. Z kolei przewlekłe zapalenie rozwija się stopniowo – utrzymuje się przez co najmniej 3 miesiące w roku, najczęściej przez co najmniej 2 kolejne lata, i często nawraca. 

Zapalenie oskrzeli jest jedną z najczęstszych chorób układu oddechowego, na którą w sezonie infekcyjnym narażeni są zarówno dorośli, jak i dzieci. Przebieg schorzenia oraz nasilenie objawów zależą od przyczyny, stanu zdrowia pacjenta, a także czynników środowiskowych. W niektórych przypadkach zapalenie oskrzeli może przebiegać łagodnie lub praktycznie bezobjawowo. 

Czym jest zapalenie oskrzeli?

Zapalenie oskrzeli (łac. bronchitis) to stan zapalny błony śluzowej oskrzeli, czyli dróg oddechowych odpowiedzialnych za transport powietrza do i z płuc. 

W przebiegu choroby dochodzi do obrzęku ścian oskrzeli i zwężenia ich światła oraz nadmiernego wydzielania śluzu. Powoduje to pojawienie się kaszlu, który często wiąże się z odkrztuszaniem plwociny, a także duszności, świszczącego oddechu oraz problemów z oddychaniem. 

W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 zapalenie oskrzeli zostało ujęte w dwóch grupach: J20 (ostre zapalenie oskrzeli) oraz J40–J42 (przewlekłe i nieokreślone zapalenie oskrzeli). 

Ostre, podostre i przewlekłe zapalenie oskrzeli

Zapalenie oskrzeli może przebiegać w różny sposób – od krótkotrwałej infekcji po przewlekłe schorzenie układu oddechowego. W zależności od czasu występowania i charakteru objawów wyróżnia się trzy postacie: ostre, podostre i przewlekłe. 

• Ostre zapalenie oskrzeli – trwa zwykle do 3 tygodni i jest zazwyczaj następstwem wirusowej infekcji górnych dróg oddechowych. Objawy to: kaszel (początkowo suchy, następnie produktywny – tzw. mokry), gorączka, ból w klatce piersiowej oraz uczuciem osłabienia. Włączanie antybiotyków zazwyczaj nie jest konieczne, ponieważ chorobę zazwyczaj wywołują wirusy. W takim przypadku stosuje się leczenie objawowe.
• Podostre zapalenie oskrzeli (określane również jako kaszel poinfekcyjny) – utrzymuje się od 3 do 8 tygodni. Może wynikać z nadreaktywności oskrzeli po infekcji lub być związane z zakażeniem krztuścem. W większości przypadków nie wymaga antybiotykoterapii, a objawy ustępują samoistnie (stopniowo).
• Przewlekłe zapalenie oskrzeli – rozpoznaje się, gdy mokry kaszel z odkrztuszaniem plwociny utrzymuje się przez co najmniej 3 miesiące w roku przez 2 kolejne lata. Choroba wiąże się najczęściej z długotrwałym narażeniem na dym tytoniowy lub zanieczyszczenia powietrza. Przewlekłe zapalenie oskrzeli jest jedną z postaci przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), która prowadzi do stopniowego i nieodwracalnego zwężenia dróg oddechowych.

Przyczyny zapalenia oskrzeli

Zapalenie oskrzeli może rozwijać się na różnym podłożu – najczęściej infekcyjnym, ale również środowiskowym czy związanym ze stylem życia. 

W większości przypadków ostre zapalenie oskrzeli powodują wirusy dróg oddechowych, a znacznie rzadziej bakterie, takie jak: Mycoplasma pneumoniae, Chlamydophila pneumoniae czy Bordetella pertussis. Ważną rolę odgrywają także czynniki drażniące, m.in.: dym tytoniowy, zanieczyszczenia powietrza, pyły i opary w środowisku pracy. 

Przewlekłe zapalenie oskrzeli wiąże się zazwyczaj z paleniem papierosów, ale ryzyko jego wystąpienia wzrasta także przy długotrwałej ekspozycji na szkodliwe czynniki środowiskowe oraz częstych infekcjach układu oddechowego.

Wirusowe zapalenie oskrzeli

Wirusowe zapalenie oskrzeli jest najpowszechniejszą postacią choroby, odpowiada za ok. 85–95% przypadków u dorosłych. Wywołują je m.in.: wirusy grypy, paragrypy, RSV (syncytialny wirus oddechowy), rinowirusy oraz adenowirusy – to te same drobnoustroje, które powodują przeziębienie, jednak czasami infekcja obejmuje także dolne drogi oddechowe, prowadząc do zapalenia oskrzeli.

Do zakażenia dochodzi głównie drogą kropelkową – podczas kaszlu, kichania lub bliskiego kontaktu z chorym – a także poprzez dotykanie skażonych przedmiotów i przenoszenie wirusów na błony śluzowe.

Przebieg choroby jest zwykle łagodny i samoograniczający się, a objawy – suchy (lub stopniowo przechodzący w wilgotny) kaszel, stan podgorączkowy, bóle mięśni, uczucie zmęczenia i ogólne osłabienie – ustępują w ciągu 1–3 tygodni. 

Leczenie ma charakter objawowy i obejmuje: odpoczynek, odpowiednie nawodnienie, stosowanie leków przeciwgorączkowych oraz preparatów łagodzących kaszel lub rozrzedzających wydzielinę. W przypadku wirusowego zapalenia oskrzeli antybiotyki nie są wskazane, ponieważ nie skracają czasu infekcji ani nie poprawiają rokowania. 

U osób starszych, dzieci oraz pacjentów z chorobami przewlekłymi (POChP, astma, cukrzyca, choroby serca) infekcja może jednak prowadzić do powikłań, np. zapalenia płuc lub zaostrzenia istniejących schorzeń układu oddechowego.

Bakteryjne zapalenie oskrzeli

Bakteryjne zapalenie oskrzeli występuje zdecydowanie rzadziej niż wirusowe i najczęściej jest wynikiem nadkażenia bakteryjnego po przebytej infekcji wirusowej dróg oddechowych. Może mieć cięższy przebieg i wymagać bardziej intensywnego leczenia. Do najczęstszych bakterii odpowiedzialnych za infekcję należą: Haemophilus influenzae, Streptococcus pneumoniae oraz Moraxella catarrhalis, rzadziej Staphylococcus aureus.

Objawy są zwykle bardziej nasilone niż w infekcji wirusowej. Typowe są: ropna, gęsta wydzielina oskrzelowa (plwocina), gorączka, duszność, kaszel, wyraźne zmiany osłuchowe w klatce piersiowej. Pacjent często skarży się na wyraźne osłabienie i ból w klatce piersiowej nasilający się przy kaszlu.

Leczenie bakteryjnego zapalenia oskrzeli polega na rozważeniu włączenia antybiotykoterapii – decyzję podejmuje lekarz, biorąc pod uwagę obraz kliniczny, obecność czynników ryzyka i możliwość powikłań. Dodatkowo stosuje się leki przeciwgorączkowe, mukolityki, środki łagodzące kaszel oraz zaleca się odpowiednie nawodnienie i odpoczynek.

Nieleczone zakażenie bakteryjne może prowadzić do powikłań, takich jak zapalenie płuc czy zaostrzenie przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP). Przy ciężkim przebiegu zakażenia, choć rzadko, może dojść nawet do rozwoju sepsy.

Atypowe bakteryjne zapalenie oskrzeli

Atypowe bakteryjne zapalenie oskrzeli wywoływane jest przez tzw. bakterie atypowe, głównie Mycoplasma pneumoniae i Chlamydophila (Chlamydia) pneumoniae. Choć najczęściej odpowiadają one za rozwój atypowego zapalenia płuc, mogą również powodować łagodniejsze infekcje ograniczone do oskrzeli.

Przebieg choroby bywa mniej charakterystyczny niż w klasycznym bakteryjnym zapaleniu oskrzeli. Objawy są zwykle mniej nasilone i mogą obejmować: przewlekający się suchy kaszel, stany podgorączkowe, ból gardła czy ogólne złe samopoczucie.

Inne przyczyny zapalenia oskrzeli (środowiskowe i związane ze stylem życia)

Zapalenie oskrzeli nie zawsze wynika z infekcji – na rozwój choroby wpływają także czynniki środowiskowe i związane ze stylem życia. Długotrwała ekspozycja na substancje drażniące może prowadzić do stanu zapalnego błony śluzowej oskrzeli, nawet przy braku zakażenia wirusowego lub bakteryjnego.

Do najczęstszych przyczyn niezakaźnych należą:

• dym tytoniowy – zarówno czynne palenie, jak i bierne narażenie na dym;
• zanieczyszczenia powietrza oraz pyły przemysłowe – podrażniają drogi oddechowe;
• alergeny – kurz, pyłki roślin, sierść zwierząt;
• refluks żołądkowo-przełykowy – cofanie się kwaśnej treści żołądkowej do przełyku i gardła może drażnić błonę śluzową oskrzeli, wywołując objawy zapalenia. 

Choć objawy w tych przypadkach mogą być łagodniejsze niż przy infekcji, długotrwałe działanie czynników drażniących zwiększa ryzyko przewlekłego zapalenia oskrzeli oraz rozwoju obturacyjnych zmian w płucach, dlatego ważne jest ograniczanie ekspozycji na czynniki szkodliwe i ochrona dróg oddechowych. 

Kto jest szczególnie narażony na zapalenie oskrzeli?

Kto jest szczególnie narażony na zapalenie oskrzeli?
Nie wszyscy są jednakowo narażeni na rozwój zapalenia oskrzeli. Istnieją grupy osób, u których ryzyko zachorowania jest wyraźnie wyższe – zarówno ze względu na styl życia, jak i współistniejące choroby czy czynniki środowiskowe.

Na zapalenie oskrzeli częściej chorują:

• palacze i osoby narażone na dym tytoniowy (bierne i czynne palenie);
• osoby starsze – z wiekiem układ odpornościowy ulega osłabieniu, a drogi oddechowe stają się bardziej podatne na infekcje i wrażliwsze na czynniki drażniące, co zwiększa ryzyko zachorowania;
• osoby z chorobami układu oddechowego (POChP, astma oskrzelowa, przewlekłe zapalenie zatok przynosowych czy przewlekłe zapalenie migdałków);
• osoby pracujące w środowisku narażonym na pyły lub chemikalia, co może prowadzić do alergicznego zapalenia oskrzeli;
• pacjenci z obniżoną odpornością – osoby z wrodzonymi lub nabytymi zaburzeniami odporności, np. po przeszczepach, przyjmujące leki immunosupresyjne lub z chorobami przewlekłymi;
• dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, u których infekcje wirusowe łatwo się rozprzestrzeniają.

Zapalenie oskrzeli – objawy

Rozpoznanie zapalenia oskrzeli opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym. Symptomy mogą różnić się w zależności od postaci choroby (ostrej, podostrej lub przewlekłej) oraz stopnia nasilenia stanu zapalnego. Ich obserwacja pozwala lekarzowi zaplanować dalsze postępowanie diagnostyczne i lecznicze.

Najczęstsze objawy zapalenia oskrzeli to:

• kaszel – początkowo suchy i męczący, a następnie wilgotny, z odkrztuszaniem wydzieliny; plwocina może być przezroczysta, biaława, żółta lub zielonkawa; jej kolor nie zawsze świadczy o infekcji bakteryjnej, ponieważ także w zakażeniach wirusowych może pojawić się żółta czy zielona wydzielina;
• duszność i świsty oddechowe – wynikają ze zwężenia światła oskrzeli;
• uczucie ucisku lub bólu w klatce piersiowej, które nasila się podczas kaszlu;
• osłabienie i ogólne złe samopoczucie;
• gorączka lub stan podgorączkowy;
• bóle mięśni oraz głowy.

Najczęściej zapalenie oskrzeli, zwłaszcza o podłożu wirusowym, rozwija się jako powikłanie infekcji górnych dróg oddechowych, czyli typowego przeziębienia. Może się jednak zdarzyć, że pierwsze symptomy dotyczą od razu dolnych dróg oddechowych – wówczas już na początku choroby pojawiają się kaszel, świszczący oddech i duszność.

Objawy przewlekłego zapalenia oskrzeli

Przewlekłe zapalenie oskrzeli charakteryzuje się występowaniem kaszlu z odkrztuszaniem plwociny przez co najmniej 3 miesiące w roku, w ciągu kolejnych 2 lat (definicja kliniczna wg GOLD). Najczęściej dotyczy osób palących papierosy lub długotrwale narażonych na czynniki drażniące.

Typowe objawy to:

• uporczywy, zwykle poranny, kaszel;
• stopniowo narastająca duszność, początkowo wysiłkowa, z czasem także w spoczynku;
• gęsta, śluzowa lub śluzowo-ropna wydzielina;
• zwiększona podatność na nawracające infekcje układu oddechowego.

Czy zapalenie oskrzeli może przebiegać bez objawów?

Określenie „bezobjawowe zapalenie oskrzeli” jest mało precyzyjne i rzadko używane w medycynie. Choroba może jednak przebiegać w sposób nietypowy, tzn. dawać bardzo subtelne lub skąpe objawy, takie jak: łagodny kaszel bez gorączki, niewielka ilość wydzieliny, dyskomfort w klatce piersiowej czy uczucie zmęczenia, które mogą przypominać inne schorzenia. W takich przypadkach zapalenie oskrzeli bywa rozpoznawane przypadkowo, np. podczas badań kontrolnych lub obrazowych wykonywanych z innych powodów. 

Należy dodać, że zapalenie oskrzeli bez kaszlu występuje niezwykle rzadko, ponieważ odruch kaszlowy jest podstawowym mechanizmem oczyszczania dróg oddechowych. Co więcej, brak gorączki nie wyklucza choroby, szczególnie przy infekcjach wirusowych, przewlekłym zapaleniu oskrzeli lub u osób starszych, u których reakcja układu odpornościowego może być osłabiona.

Ile trwa zapalenie oskrzeli?

Przebieg zapalenia oskrzeli zależy przede wszystkim od jego rodzaju i ogólnego stanu zdrowia pacjenta. 

• Ostre zapalenie oskrzeli trwa zwykle około 2–3 tygodni. Objawy, takie jak gorączka czy osłabienie, ustępują zazwyczaj w ciągu kilkunastu dni, jednak kaszel może utrzymywać się nawet do 4–6 tygodni po zakończeniu infekcji, co wynika z nadwrażliwości i regeneracji błony śluzowej oskrzeli.
• Przewlekłe zapalenie oskrzeli ma charakter długotrwały i nawracający. Zgodnie z definicją kliniczną rozpoznaje się je, gdy kaszel z odkrztuszaniem plwociny występuje przez co najmniej 3 miesiące w roku w kolejnych 2 latach. Objawy mogą nasilać się szczególnie w sezonie jesienno-zimowym lub po ekspozycji na dym tytoniowy czy zanieczyszczenia powietrza. Nieleczone przewlekłe zapalenie oskrzeli może prowadzić do trwałego ograniczenia wydolności oddechowej i rozwoju POChP.

Kiedy konieczna jest wizyta u lekarza?

Do lekarza należy zgłosić się niezwłocznie, jeśli pojawią się poniższe objawy:

• nasilona duszność, świszczący oddech lub ból w klatce piersiowej (szczególnie przy głębokim wdechu); 
• gorączka powyżej 38°C utrzymująca się kilka dni;
• nasilony kaszel i zwiększona ilości wydzieliny lub zmiana jej charakteru (np. na ropną);
• brak poprawy lub pogorszenie stanu ogólnego mimo leczenia objawowego.