Metoklopramid (Metoclopramidum)

Metoklopramid skutecznie łagodzi dolegliwości ze strony układu pokarmowego, przywracając komfort pacjentom po zabiegach operacyjnych, w trakcie chemioterapii czy przy migrenie. Jego stosowanie wymaga jednak dużej ostrożności ze względu na specyficzny profil bezpieczeństwa. Dowiedz się, jakie są objawy uboczne i jak bezpiecznie dawkować ten lek.

Co to jest metoklopramid i jak działa?

Metoklopramid to pochodna benzamidu, wykorzystywana w medycynie jako środek przeciwwymiotny oraz lek pobudzający perystaltykę górnego odcinka przewodu pokarmowego. Znajduje zastosowanie m.in. w onkologii, chirurgii i medycynie ratunkowej.

Substancja jest silnym antagonistą receptorów dopaminowych D2 – blokuje wiązanie dopaminy w strefie wyzwalającej chemoreceptory w ośrodkowym układzie nerwowym, odpowiedzialnej za inicjowanie odruchu wymiotnego. Dzięki temu lek skutecznie hamuje nudności.

W wyższych dawkach metoklopramid wykazuje dodatkowo antagonizm wobec receptorów serotoninowych 5-HT3 oraz agonizm wobec receptorów 5-HT4. Taki profil działania przekłada się na efekt prokinetyczny – zwiększa napięcie dolnego zwieracza przełyku (co zapobiega refluksowi) i przyspiesza opróżnianie żołądka oraz pasaż jelitowy. Działanie prokinetyczne nie wpływa przy tym na wydzielanie soku żołądkowego, żółci i enzymów trzustkowych.

Na co stosuje się metoklopramid? Wskazania

Metoklopramid znajduje zastosowanie w wielu sytuacjach klinicznych wymagających szybkiego opanowania dolegliwości ze strony układu pokarmowego – zarówno u dorosłych, jak i u dzieci. U dorosłych pacjentów onkologicznych lek pomaga zapobiegać opóźnionym nudnościom i wymiotom po zakończeniu cyklu chemioterapii oraz dolegliwościom żołądkowym wywołanym radioterapią, co poprawia jakość życia w trakcie leczenia. W chirurgii i anestezjologii preparat zapobiega nudnościom i wymiotom pooperacyjnym, co ułatwia rekonwalescencję.

Główne wskazania metoklopramidu:

• zapobieganie opóźnionym nudnościom i wymiotom po chemioterapii;
• profilaktyka nudności i wymiotów związanych z radioterapią;
• objawowe leczenie nudności i wymiotów w przebiegu ostrego napadu migreny;
• zapobieganie nudnościom i wymiotom po zabiegach chirurgicznych.

Jak stosować metoklopramid? Dawkowanie

Metoklopramid podaje się drogą doustną, dożylną lub domięśniową, zależnie od stanu pacjenta i pilności wskazań. Wybór drogi podania oraz dawki należy zawsze do lekarza prowadzącego.

Standardowa dawka u dorosłych wynosi 10 mg jednorazowo, maksymalnie 3 razy na dobę. Maksymalna dawka dobowa nie powinna przekraczać 30 mg lub 0,5 mg na kilogram masy ciała. Odstęp między kolejnymi dawkami wynosi co najmniej 6 godzin – nawet jeśli po przyjęciu leku wystąpią wymioty, ponieważ zbyt częste dawkowanie grozi kumulacją substancji w organizmie.

Całkowity czas leczenia nie powinien przekraczać 5 dni – ograniczenie to wynika z rosnącego ryzyka zaburzeń neurologicznych przy dłuższym stosowaniu.

Dawkowanie w grupach szczególnych:

• osoby starsze – ze względu na pogarszającą się z wiekiem wydolność nerek i wątroby dawka bywa zmniejszana;
• zaburzenia czynności nerek – w zależności od stopnia niewydolności dawkę redukuje się, w ciężkich przypadkach nawet o 75%;
• ciężka niewydolność wątroby – dawkę zmniejsza się o 50%;
• dzieci poniżej 1. roku życia – stosowanie jest przeciwwskazane ze względu na wysokie ryzyko ciężkich zaburzeń neurologicznych;
• starsze dzieci i młodzież – lek stosuje się wyłącznie jako terapię drugiego rzutu, gdy inne, bezpieczniejsze metody leczenia okazały się nieskuteczne.

Metoklopramid – przeciwwskazania i środki ostrożności

Leku nie należy podawać osobom z nadwrażliwością na substancję czynną. Bezwzględnym przeciwwskazaniem są też sytuacje, w których pobudzenie motoryki przewodu pokarmowego mogłoby być niebezpieczne, powodując m.in. krwawienie z żołądka lub jelit, mechaniczna niedrożność jelit oraz perforacja przewodu pokarmowego.

Do bezwzględnych przeciwwskazań należy również:

• potwierdzony lub podejrzewany guz chromochłonny (phaeochromocytoma) – metoklopramid może wywołać u takich pacjentów przełom nadciśnieniowy w wyniku uwolnienia katecholamin;
• wcześniejszy epizod dyskinez polekowych po neuroleptykach lub po samym metoklopramidzie.

Szczególnej ostrożności wymaga stosowanie leku u pacjentów z:

• padaczką – metoklopramid może zwiększać częstość i nasilenie napadów drgawkowych;
• chorobą Parkinsona, ze względu na przeciwstawne działanie do stosowanych w niej leków dopaminergicznych;
• depresją, zwłaszcza umiarkowaną lub ciężką, z tendencjami samobójczymi w wywiadzie. Leczenie metoklopramidem może u nich wiązać się z nawrotem objawów depresyjnych;
• wydłużeniem odstępu QT w wywiadzie lub innymi zaburzeniami rytmu serca.

Metoklopramid a inne leki – interakcje

Metoklopramid wykazuje silny antagonizm w stosunku do lewodopy i innych agonistów dopaminy – leki te wzajemnie znoszą swoje działanie, dlatego jednoczesne stosowanie jest przeciwwskazane, zwłaszcza u pacjentów leczonych z powodu choroby Parkinsona.

Pobierz aplikację

Receptomat w telefonie!

Dbaj o zdrowie tak jak Ci wygodnie!

Aplikacja Receptomat to innowacyjne rozwiązanie telemedyczne, które pozwala dbać o ciągłość leczenia w prosty sposób. Usługi medyczne są dostępne dla Ciebie przez 7 dni w tygodniu! Umów się na teleporadę, prześlij dokumentację medyczną, ustaw powiadomienia o lekach. Wygodnie, szybko, niezawodnie.

Pobierz naszą aplikację

Groźne interakcje występują też z lekami hamującymi ośrodkowy układ nerwowy, w tym:

• pochodnymi morfiny;
• lekami przeciwlękowymi;
• lekami uspokajającymi;
• środkami nasennymi.

Ich jednoczesne stosowanie nasila efekt sedacyjny, prowadząc do głębokiej senności i zaburzeń koncentracji.

Ze względu na wpływ na motorykę żołądka metoklopramid zmienia wchłanianie niektórych leków z przewodu pokarmowego – zmniejsza biodostępność digoksyny (co może wymagać modyfikacji jej dawkowania) i zwiększa wchłanianie cyklosporyny, potęgując ryzyko jej toksyczności. Łączenie z silnymi inhibitorami CYP2D6, takimi jak fluoksetyna czy paroksetyna, może zwiększać stężenie metoklopramidu we krwi i ryzyko działań niepożądanych. Jednoczesne stosowanie z lekami z grupy SSRI wiąże się dodatkowo z ryzykiem zespołu serotoninowego i nasilonych objawów pozapiramidowych.

Jakie są możliwe skutki uboczne metoklopramidu?

Skutki uboczne mogą dotyczyć wielu układów organizmu. Najczęściej zgłaszane to:

• senność i przewlekłe zmęczenie;
• zaburzenia pozapiramidowe – drżenia i sztywność mięśni;
• spadek ciśnienia tętniczego;
• zaburzenia rytmu serca oraz niepokój ruchowy.

Pacjenci zgłaszają też dolegliwości o łagodniejszym charakterze, w tym biegunkę i ogólne osłabienie. Długotrwałe stosowanie, ze względu na wpływ na układ hormonalny, może prowadzić do hiperprolaktynemii. Rzadko opisywano też methemoglobinemię (nieprawidłowość dotyczącą barwnika krwi, czasem wykrywaną w badaniu krwi) – w razie jej stwierdzenia leczenie przerywa się natychmiast.

Zaburzenia neurologiczne po metoklopramidzie

Najbardziej charakterystyczne dla metoklopramidu są zaburzenia ze strony układu nerwowego. U niektórych pacjentów, zwłaszcza młodych dorosłych i dzieci, mogą wystąpić ostre objawy pozapiramidowe (głównie na początku leczenia), w tym:

• dystonie;
• dyskinezy;
• sztywność mięśni;
• nienaturalne wygięcie ciała;
• mimowolne ruchy twarzy i języka.

Szczególnie poważne są późne dyskinezy, które mogą być nieodwracalne. Ryzyko ich wystąpienia rośnie wraz z czasem trwania terapii i wiekiem pacjenta. Dlatego nieprzekraczanie 5-dniowego limitu leczenia ma tak duże znaczenie, zwłaszcza u osób starszych. W rzadkich przypadkach może dojść do złośliwego zespołu neuroleptycznego, objawiającego się wysoką gorączką, sztywnością mięśni i zaburzeniami świadomości. Jest to stan bezpośredniego zagrożenia życia, wymagający natychmiastowego przerwania leczenia i intensywnej opieki medycznej.

Przechowywanie i dostępność preparatów z metoklopramidem

Preparaty przechowuje się w oryginalnym opakowaniu, chroniącym przed światłem i wilgocią, w temperaturze poniżej 25°C, z dala od źródeł ciepła i w miejscu niedostępnym dla dzieci. Przypadkowe spożycie przez dziecko może prowadzić do ciężkich objawów neurologicznych wymagających hospitalizacji. Po upływie terminu ważności lek nie nadaje się do stosowania, a jego resztki należy oddać do specjalnych pojemników w aptece.

Na polskim rynku metoklopramid występuje w kilku postaciach. Najczęściej przepisywane są tabletki doustne, stosowane w leczeniu ambulatoryjnym. W lecznictwie zamkniętym powszechnie wykorzystuje się roztwory do wstrzykiwań, pozwalające na szybki efekt. Wszystkie formy są dostępne wyłącznie na receptę.