Rak szyjki macicy – objawy, leczenie, rokowania

Najważniejsze informacje

• Głównym czynnikiem ryzyka rozwoju raka szyjki macicy jest przewlekłe zakażenie onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV).
• We wczesnym stadium choroba najczęściej nie powoduje żadnych objawów, dlatego ogromne znaczenie mają regularne badania profilaktyczne, takie jak cytologia i test HPV.
• Wybór metody leczenia zależy od stopnia zaawansowania nowotworu i może obejmować zabieg chirurgiczny, radioterapię, chemioterapię, a w wybranych przypadkach również leczenie celowane lub immunoterapię.
• Rokowania są bardzo dobre, jeśli zmiany przednowotworowe lub nowotwór zostaną wykryte na wczesnym etapie rozwoju.
• Szczepienia przeciw HPV należą do najskuteczniejszych metod zapobiegania rakowi szyjki macicy.

Rak szyjki macicy jest czwartym z najczęściej występujących na świecie nowotworów złośliwych u kobiet. Mimo że współczesna medycyna dysponuje skutecznymi metodami profilaktyki i wczesnego wykrywania choroby, każdego roku rozpoznaje się tysiące nowych przypadków. Szczególnym wyzwaniem pozostaje fakt, że nowotwór przez długi czas może rozwijać się bezobjawowo. Od momentu zakażenia onkogennym typem HPV do pojawienia się zmian nowotworowych może minąć nawet kilkanaście lat. Dzięki temu istnieje realna możliwość wykrycia zmian przedrakowych i ich skutecznego leczenia jeszcze przed rozwojem nowotworu inwazyjnego. Omawiamy, jakie są przyczyny i objawy raka szyjki macicy, na czym polega jego leczenie oraz jak wyglądają rokowania i profilaktyka. 

Czym jest rak szyjki macicy i jakie są jego główne przyczyny?

Rak szyjki macicy to nowotwór złośliwy rozwijający się w obrębie szyjki macicy – dolnej części narządu łączącej macicę z pochwą. Najczęściej powstaje w tzw. strefie transformacji, czyli miejscu, gdzie stykają się dwa rodzaje nabłonka pokrywającego szyjkę.

Proces nowotworowy zwykle nie rozpoczyna się nagle. W większości przypadków rozwój raka poprzedzają wieloletnie zmiany przednowotworowe określane jako śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy (CIN). Wczesne wykrycie tych zmian pozwala na skuteczne leczenie i zapobiega rozwojowi nowotworu inwazyjnego.

Najważniejszą przyczyną raka szyjki macicy jest przewlekłe zakażenie onkogennymi typami wirusa HPV (Human Papillomavirus). Szacuje się, że ponad 95% przypadków raka szyjki macicy jest związanych właśnie z infekcją tym wirusem.

Spośród ponad 200 poznanych typów HPV największe znaczenie mają typy wysokiego ryzyka onkogennego, przede wszystkim:

• HPV 16,
• HPV 18,
• HPV 31,
• HPV 33,
• HPV 45.

Do zakażenia dochodzi głównie drogą kontaktów seksualnych. Warto pamiętać, że nawet stosowanie prezerwatywy nie zapewnia całkowitej ochrony przed wirusem, ponieważ HPV może przenosić się również poprzez kontakt skóry okolic intymnych.

Samo zakażenie HPV nie oznacza jednak rozwoju nowotworu. U większości osób układ odpornościowy eliminuje wirusa samoistnie w ciągu 1–2 lat. Ryzyko wzrasta wtedy, gdy infekcja utrzymuje się przez wiele lat i prowadzi do zmian genetycznych w komórkach szyjki macicy.

Czynniki zwiększające ryzyko zachorowania

Poza zakażeniem HPV istnieją również inne czynniki sprzyjające rozwojowi raka szyjki macicy:

• palenie papierosów,
• osłabienie odporności (np. w przebiegu zakażenia HIV lub leczenia immunosupresyjnego),
• wczesne rozpoczęcie współżycia seksualnego,
• duża liczba partnerów seksualnych (prawdopodobieństwo ekspozycji na HPV),
• współistnienie innych chorób przenoszonych drogą płciową,
• wielorództwo,
• długotrwałe stosowanie hormonalnej antykoncepcji doustnej,
• nieregularne wykonywanie badań profilaktycznych.

Jakie są objawy raka szyjki macicy?

Jednym z największych zagrożeń związanych z tym nowotworem jest fakt, że we wczesnych stadiach rozwoju zwykle nie powoduje żadnych dolegliwości. Zmiany przednowotworowe oraz początkowe stadia raka mogą być wykryte wyłącznie podczas badań profilaktycznych.

To właśnie dlatego regularna cytologia oraz test HPV odgrywają tak ważną rolę w profilaktyce.

Wczesne objawy raka szyjki macicy

W większości przypadków wczesny rak szyjki macicy nie daje charakterystycznych objawów. Jeśli symptomy się pojawiają, mogą być bardzo dyskretne i łatwe do przeoczenia.

Niepokój powinny wzbudzić przede wszystkim:

• plamienia między miesiączkami,
• niewielkie krwawienia po współżyciu,
• nietypowe upławy,
• dyskomfort w obrębie miednicy.

Objawy zaawansowanego raka szyjki macicy

Wraz z rozwojem choroby dolegliwości stają się bardziej nasilone. Do najczęstszych objawów należą:

• krwawienia kontaktowe, pojawiające się po stosunku seksualnym lub badaniu ginekologicznym,
• krwawienia między miesiączkami, 
• krwawienia po menopauzie,
• obfite, wodniste lub podbarwione krwią upławy, o bardzo nieprzyjemnym, gnilnym zapachu,
• nieprzyjemny zapach wydzieliny z pochwy,
• ból w podbrzuszu i miednicy mniejszej,
• ból podczas współżycia,
• przewlekłe zmęczenie,
• niezamierzona utrata masy ciała, 
• ogólne osłabienie organizmu,
• bolesne obrzęki kończyn dolnych w bardzo zaawansowanych stadiach choroby.

Pojedynczy epizod krwawienia po stosunku lub pojawienie się nietypowych upławów nie oznacza automatycznie nowotworu. Są to jednak objawy wymagające diagnostyki ginekologicznej, ponieważ mogą świadczyć zarówno o infekcji, polipach, jak i zmianach przednowotworowych lub nowotworowych.

W bardzo zaawansowanych przypadkach mogą wystąpić także obrzęki kończyn dolnych, zaburzenia oddawania moczu lub stolca oraz dolegliwości związane z obecnością przerzutów.

Diagnostyka i profilaktyka raka szyjki macicy

Profilaktyka raka szyjki macicy należy do największych sukcesów współczesnej medycyny. Dzięki szczepieniom przeciw HPV oraz badaniom przesiewowym możliwe jest wykrycie zmian przednowotworowych na wiele lat przed rozwojem nowotworu.

Wyróżnia się:

• profilaktykę pierwotną HPV – zapobieganie zakażeniu,
• profilaktykę wtórną – wykrywanie zmian przednowotworowych i nowotworowych we wczesnym stadium.

Najważniejszym elementem profilaktyki pierwotnej są szczepienia przeciw HPV. Największą skuteczność osiągają one przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, jednak mogą przynosić korzyści również osobom dorosłym.

Badania wykazują, że szczepienia znacząco zmniejszają ryzyko rozwoju zmian przedrakowych oraz raka szyjki macicy.

Badania cytologiczne i test HPV

Podstawę badań przesiewowych stanowią obecnie cytologia oraz test HPV HR, wykrywający obecność wysokoonkogennych typów wirusa.

Badanie cytologiczne polega na pobraniu komórek z tarczy i kanału szyjki macicy za pomocą specjalnej szczoteczki. Następnie materiał oceniany jest pod mikroskopem pod kątem obecności nieprawidłowych komórek.

Coraz większe znaczenie zyskuje test HPV, który pozwala wykryć zakażenie wirusem jeszcze przed pojawieniem się zmian widocznych w cytologii.

Regularne wykonywanie badań przesiewowych znacząco zmniejsza ryzyko rozwoju zaawansowanego raka szyjki macicy i pozostaje najskuteczniejszą metodą wczesnego wykrywania choroby.

Kolposkopia i biopsja w diagnostyce raka szyjki macicy

Jeżeli wynik cytologii lub testu HPV wskazuje na obecność nieprawidłowości, lekarz może zlecić wykonanie dodatkowych badań diagnostycznych. Najważniejszym z nich jest kolposkopia, czyli szczegółowa ocena szyjki macicy przy użyciu specjalnego urządzenia optycznego zwanego kolposkopem.

Podczas badania lekarz ogląda szyjkę macicy w dużym powiększeniu, często po zastosowaniu specjalnych odczynników, które ułatwiają uwidocznienie nieprawidłowych obszarów nabłonka. Badanie jest wykonywane ambulatoryjnie i zwykle nie wymaga znieczulenia.

Jeżeli podczas kolposkopii zostaną zauważone podejrzane zmiany, pobierane są niewielkie wycinki tkanek do dalszej oceny histopatologicznej. Procedura ta nazywana jest biopsją szyjki macicy.

Badanie histopatologiczne pobranego materiału stanowi złoty standard diagnostyczny i pozwala określić:

• rodzaj zmiany,
• stopień jej zaawansowania,
• obecność komórek nowotworowych,
• głębokość naciekania tkanek.

Po potwierdzeniu rozpoznania raka szyjki macicy konieczne jest określenie stopnia zaawansowania choroby. W tym celu lekarz może zlecić dodatkowe badania obrazowe, takie jak:

• ultrasonografia (USG),
• rezonans magnetyczny (MRI),
• tomografia komputerowa (TK),
• pozytonowa tomografia emisyjna (PET-CT).

Badania te pomagają ocenić wielkość guza, zajęcie okolicznych węzłów chłonnych oraz obecność ewentualnych przerzutów odległych.

Leczenie raka szyjki macicy na różnych etapach choroby

Leczenie raka szyjki macicy zależy od wielu czynników, przede wszystkim od stopnia zaawansowania nowotworu, wieku pacjentki, jej stanu zdrowia oraz planów związanych z macierzyństwem.

Plan terapii ustalany jest zwykle przez wielodyscyplinarny zespół specjalistów, w skład którego wchodzą ginekolodzy onkolodzy, onkolodzy kliniczni, radioterapeuci, radiolodzy oraz patomorfolodzy.

Leczenie zmian przednowotworowych

Jeżeli wykryte zostaną zmiany przedrakowe, możliwe jest zastosowanie leczenia miejscowego, które zapobiega rozwojowi nowotworu.

Najczęściej wykonuje się:

• konizację szyjki macicy – zabieg chirurgiczny polegający na wycięciu stożkowatego fragmentu szyjki macicy zawierającego zmienioną chorobowo tkankę. Materiał jest następnie badany histopatologicznie, co pozwala potwierdzić rozpoznanie i ocenić, czy zmiana została usunięta w całości.
• zabiegi elektrochirurgiczne (LEEP/LLETZ) – procedury, w których zmienione tkanki szyjki macicy usuwa się za pomocą cienkiej pętli elektrycznej. Prąd o wysokiej częstotliwości pozwala jednocześnie wycinać i koagulować tkanki, ograniczając krwawienie.
• wycięcie zmienionych tkanek pod kontrolą kolposkopii – zabieg wykonywany po dokładnym obejrzeniu szyjki macicy w powiększeniu (kolposkopii), co umożliwia precyzyjne usunięcie tylko tych obszarów, które wykazują nieprawidłowości.

W wielu przypadkach takie postępowanie pozwala całkowicie usunąć zmiany przy zachowaniu płodności.

Leczenie chirurgiczne raka szyjki macicy

W przypadku wczesnych stadiów raka szyjki macicy podstawową metodą leczenia jest zabieg operacyjny, którego celem jest usunięcie ogniska nowotworu w całości.

Zakres operacji zależy od stopnia zaawansowania choroby i może obejmować:

• usunięcie fragmentu szyjki macicy – niewielki zabieg polegający na wycięciu ograniczonego obszaru szyjki, w którym znajduje się zmiana nowotworowa lub przednowotworowa. Stosowany głównie w bardzo wczesnych stadiach choroby.
• radykalną trachelektomię – operację polegającą na usunięciu szyjki macicy wraz z otaczającymi tkankami, przy jednoczesnym pozostawieniu trzonu macicy. Zabieg ten umożliwia zachowanie płodności u wybranych pacjentek.
• radykalną histerektomię – rozległy zabieg polegający na usunięciu macicy wraz z przylegającymi tkankami oraz węzłami chłonnymi miednicy. Jest to standardowa metoda leczenia w bardziej zaawansowanych wczesnych stadiach raka.

Radioterapia i chemioterapia raka szyjki macicy

W przypadku miejscowo zaawansowanego raka szyjki macicy standardowym postępowaniem jest radiochemioterapia, czyli jednoczesne zastosowanie radioterapii i chemioterapii, które wzajemnie zwiększają skuteczność leczenia.

Radioterapia może być realizowana w dwóch uzupełniających się formach:

• teleradioterapia – napromienianie zewnętrzne,
• brachyterapia – napromienianie od wewnątrz, bezpośrednio w obrębie guza.

W leczeniu skojarzonym najczęściej stosuje się cisplatynę, która uwrażliwia komórki nowotworowe na działanie promieniowania i zwiększa efektywność terapii.

Do możliwych działań niepożądanych należą m.in.:

• zmęczenie,
• nudności,
• biegunki,
• podrażnienie pęcherza moczowego,
• podrażnienie błony śluzowej pochwy i jelit.

Zastosowanie nowoczesnych technik planowania leczenia pozwala obecnie precyzyjniej kierować dawkę promieniowania, co ogranicza uszkodzenia zdrowych tkanek i zmniejsza ryzyko powikłań.

Leczenie systemowe, terapie celowane i immunoterapia

W przypadku choroby nawrotowej lub rozsianej stosuje się leczenie ogólnoustrojowe.

Może ono obejmować:

• chemioterapię,
• leczenie antyangiogenne,
• immunoterapię.

Coraz większe znaczenie zyskują nowoczesne leki celowane, takie jak bewacyzumab, który hamuje tworzenie naczyń krwionośnych odżywiających guz.

U części pacjentek stosowana jest również immunoterapia, której celem jest pobudzenie układu odpornościowego do rozpoznawania i niszczenia komórek nowotworowych. Terapia ta znajduje zastosowanie głównie w wybranych przypadkach zaawansowanego lub nawrotowego raka szyjki macicy.

Rokowania w raku szyjki macicy i szanse na całkowite wyleczenie

Rokowania w raku szyjki macicy zależą przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby w chwili rozpoznania. Im wcześniej wykryty zostanie nowotwór, tym większa jest szansa na całkowite wyleczenie.

W przypadku zmian przednowotworowych oraz raka ograniczonego do szyjki macicy skuteczność leczenia jest bardzo wysoka. Pięcioletnie przeżycie u pacjentek z wcześnie rozpoznaną chorobą przekracza często 90%.

W bardziej zaawansowanych stadiach, gdy nowotwór nacieka sąsiednie tkanki lub zajmuje regionalne węzły chłonne, rokowania są mniej korzystne, jednak nowoczesne metody leczenia nadal pozwalają uzyskać wieloletnie remisje.

Największym wyzwaniem pozostaje leczenie raka z przerzutami odległymi. W takich przypadkach celem terapii jest nie tylko wydłużenie życia, ale również poprawa jego jakości oraz ograniczenie dolegliwości związanych z chorobą.

W ostatnich latach obserwuje się systematyczną poprawę wyników leczenia dzięki rozwojowi radioterapii, chirurgii onkologicznej, terapii celowanych i immunoterapii.

Życie po raku szyjki macicy – wsparcie dla pacjentek

Zakończenie leczenia nie oznacza końca opieki medycznej. Pacjentki po przebyciu raka szyjki macicy wymagają regularnych kontroli onkologicznych, których celem jest monitorowanie stanu zdrowia i wczesne wykrywanie ewentualnego nawrotu choroby.

Częstotliwość wizyt kontrolnych ustalana jest indywidualnie, jednak w pierwszych latach po leczeniu zwykle odbywają się one częściej niż w późniejszym okresie.

Podczas wizyt lekarz może zlecić:

• badanie ginekologiczne,
• cytologię,
• test HPV,
• badania obrazowe,
• badania laboratoryjne.

U części kobiet leczenie może wiązać się z występowaniem długotrwałych następstw, takich jak:

• przedwczesna menopauza,
• suchość pochwy,
• obniżenie libido,
• problemy z płodnością,
• przewlekłe zmęczenie,
• zaburzenia funkcjonowania jelit lub pęcherza moczowego.

Dlatego bardzo ważne jest kompleksowe wsparcie obejmujące nie tylko leczenie medyczne, ale również opiekę psychologiczną i rehabilitację.

Wiele pacjentek korzysta z pomocy psychoonkologa, grup wsparcia oraz specjalistów zajmujących się zdrowiem seksualnym kobiet po leczeniu nowotworów.

Jak wspierać organizm po leczeniu?

Po zakończeniu terapii warto:

• regularnie uczestniczyć w wizytach kontrolnych i terminowo wykonywać zalecone badania obrazowe i laboratoryjne, 
• utrzymywać prawidłową masę ciała,
• stosować zbilansowaną dietę bogatą w warzywa i owoce,
• podejmować regularną aktywność fizyczną, ściśle dostosowaną do aktualnych możliwości i wyraźnych zaleceń lekarza prowadzącego,
• unikać palenia tytoniu, które jest naukowo udowodnionym czynnikiem drastycznie zwiększającym ryzyko nawrotu nowotworu,
• ograniczyć spożycie alkoholu,
• dbać o zdrowie psychiczne i odpowiednią ilość snu.

Zdrowy styl życia nie daje gwarancji uniknięcia nawrotu choroby, jednak może wspierać proces regeneracji organizmu i poprawiać jakość życia po leczeniu.

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące raka szyjki macicy