Budowa układu płciowego u mężczyzn – narządy zewnętrzne i wewnętrzne

Najważniejsze informacje

• Męski układ rozrodczy obejmuje narządy zewnętrzne (prącie, mosznę) oraz wewnętrzne, takie jak jądra, najądrza, nasieniowody i gruczoły dodatkowe.
• Jądra odpowiadają za produkcję plemników oraz wytwarzanie testosteronu, który wpływa na rozwój cech płciowych i utrzymanie funkcji seksualnych.
• Najądrza i drogi nasienne umożliwiają dojrzewanie oraz transport plemników, dzięki czemu uzyskują one zdolność do zapłodnienia.
• Pęcherzyki nasienne i gruczoł krokowy wytwarzają wydzieliny stanowiące większość objętości nasienia oraz wspierające przeżycie i ruchliwość plemników.
• Cewka moczowa pełni podwójną funkcję – odpowiada za oddawanie moczu oraz wyprowadzenie nasienia, a jej działanie jest kontrolowane przez mechanizmy hormonalne.

Męski układ płciowy to złożony system narządów odpowiedzialnych za produkcję męskich komórek rozrodczych, czyli plemników, a także wytwarzanie testosteronu i transport nasienia. Od jego prawidłowego działania zależy nie tylko płodność, ale także libido, poziom energii czy ogólne samopoczucie mężczyzny. Choć na co dzień rzadko o nim myślimy, warto znać podstawy jego budowy i funkcjonowania. Dzięki temu łatwiej jest zrozumieć wyniki badań urologicznych, wychwycić niepokojące objawy i świadomie podejść do ewentualnych problemów z płodnością. Sprawdź, jak zbudowany jest męski układ płciowy i jaką rolę odgrywają jego poszczególne elementy.

Męski układ rozrodczy – podział podstawowy

Męski układ rozrodczy to złożony, ale bardzo logicznie zorganizowany system narządów, który umożliwia produkcję plemników oraz wytwarzanie męskich hormonów płciowych. Dzięki niemu możliwe jest rozmnażanie i zachowanie ciągłości gatunku.

Aby łatwiej zrozumieć, jak funkcjonuje męski układ płciowy, warto zacząć od prostego podziału. Obejmuje on narządy zewnętrzne oraz wewnętrzne narządy płciowe. Każda z tych grup pełni odrębne, ale ściśle powiązane funkcje, począwszy od produkcji komórek rozrodczych, aż po ich transport i wprowadzenie do dróg rodnych kobiety.

Do zewnętrznych narządów płciowych należą:

• prącie (penis) – odpowiada za wprowadzenie nasienia do dróg rodnych kobiety podczas zapłodnienia, a także bierze udział w oddawaniu moczu przez cewkę moczową;
• moszna – chroni jądra i stwarza warunki niezbędne do ich prawidłowego funkcjonowania, oddzielając je od jamy brzusznej i utrzymując odpowiednią temperaturę.

W obrębie tych narządów zewnętrznych dochodzi do finalnego etapu transportu nasienia na zewnątrz organizmu.

Wewnętrzne narządy płciowe tworzą bardziej rozbudowaną część układu rozrodczego męskiego. W nich zachodzi produkcja plemników, ich dojrzewanie oraz wytwarzanie hormonów odpowiedzialnych za rozwój cech płciowych i prawidłowe funkcjonowanie organizmu.

Do tej grupy należą:

• jądra – parzyste gruczoły, w których powstają plemniki oraz męskie hormony płciowe;
• najądrza – odpowiadają za dojrzewanie komórek rozrodczych i ich transport;
• nasieniowody – przewody umożliwiające przemieszczanie plemników;
• pęcherzyki nasienne – których wydzielina stanowi istotny składnik nasienia;
• przewody wytryskowe – łączące nasieniowody z cewką moczową;
• gruczoł krokowy – produkujący płyn wspierający żywotność plemników;
• gruczoły opuszkowo-cewkowe – przygotowujące cewkę moczową do przejścia nasienia.

Zewnętrzne narządy układu rozrodczego u mężczyzn

Zewnętrzne narządy układu rozrodczego to najbardziej widoczna część męskiego układu rozrodczego. Należą do nich prącie oraz moszna. Choć stanowią jedynie fragment całego układu, odgrywają bardzo ważną rolę – umożliwiają wprowadzenie nasienia do dróg rodnych kobiety, uczestniczą w oddawaniu moczu oraz stwarzają warunki niezbędne do prawidłowego funkcjonowania jąder.

Budowa zewnętrznych narządów płciowych jest ściśle związana z ich funkcją. To dzięki nim plemniki trafiają do żeńskiego układu rozrodczego, gdzie dochodzi do zapłodnienia komórki jajowej. Jednocześnie narządy zewnętrzne chronią delikatne struktury odpowiedzialne za produkcję plemników i wytwarzanie męskich hormonów płciowych.

Prącie – budowa i funkcje

Prącie to narząd, który odpowiada zarówno za funkcje związane z rozmnażaniem, jak i z wydalaniem moczu. Jego budowa umożliwia zmianę objętości i sztywności, co warunkuje zdolność do odbycia stosunku i wprowadzenia nasienia do dróg rodnych kobiety.

Anatomicznie prącie składa się z 3 części:

• nasady;
• trzonu;
• żołędzi.

Trzon zbudowany jest z trzech struktur tkanki wzwodowej: dwóch ciał jamistych oraz jednego gąbczastego, które otacza cewkę moczową. W obrębie ciał jamistych znajduje się sieć licznych naczyń krwionośnych, które po wypełnieniu krwią doprowadzają do wzwodu.

Cewka moczowa przebiega przez ciało gąbczaste i odpowiada zarówno za odpływ moczu, jak i za transport nasienia. Dzięki temu prącie łączy funkcje układu rozrodczego i moczowego. Jego prawidłowe funkcjonowanie ma kluczowe znaczenie dla płodności, ale także dla ogólnego komfortu i zdrowia organizmu.

Moszna – rola i budowa

Moszna to skórno-mięśniowy worek położony poniżej prącia, w dolnej części męskiego układu płciowego. Dzięki niej jądra znajdują bezpieczne środowisko oddzielone od jamy brzusznej.

• Głównym zadaniem moszny jest ochrona jąder oraz utrzymanie temperatury niższej o około 2 – 3°C niż temperatura wewnątrz organizmu. Takie warunki są niezbędne dla produkcji plemników.
• Moszna reaguje na zmiany temperatury otoczenia – w chłodzie kurczy się i przybliża jądra do ciała, a w cieple rozluźnia się, ułatwiając ich chłodzenie.
• Można powiedzieć, że moszna pełni funkcję naturalnego regulatora, który stwarza warunki do prawidłowego przebiegu procesów zachodzących w jądrach. Bez tej precyzyjnej regulacji produkcja męskich komórek rozrodczych byłaby zaburzona.

Jądra i najądrza

Jądra i najądrza stanowią jeden z najważniejszych elementów męskiego układu rozrodczego. To w nich rozpoczyna się proces odpowiedzialny za powstanie plemników oraz wytwarzanie hormonów, które kształtują cechy płciowe i wpływają na prawidłowe funkcjonowanie całego organizmu. Bez sprawnej współpracy tych struktur układ rozrodczy męski nie byłby zdolny do zapewnienia płodności ani zachowania ciągłości gatunku.

Jądra

Jądra to parzyste gruczoły położone w mosznie. Ich lokalizacja poza jamą brzuszną nie jest przypadkowa – niższa temperatura sprzyja prawidłowej produkcji plemników.

• Wewnątrz jąder znajdują się liczne, silnie poskręcane kanaliki nasieniotwórcze. To w nich zachodzi spermatogeneza, czyli proces powstawania plemników z komórek macierzystych.
• Pomiędzy kanalikami rozmieszczone są komórki Leydiga, odpowiedzialne za wytwarzanie testosteronu – najważniejszego z męskich hormonów płciowych.
• Działanie jąder ma więc podwójny charakter. Z jednej strony produkują komórki rozrodcze, z drugiej – wydzielają hormony do krwi. Oba te procesy są niezbędne dla zachowania płodności, utrzymania cech płciowych oraz ogólnego zdrowia mężczyzny.

Najądrza

Najądrze to wąska, wydłużona struktura przylegająca do tylnej części jądra. Składa się z głowy, trzonu i ogona, który przechodzi w nasieniowód.

• To tutaj plemniki trafiają po zakończeniu procesu powstawania w jądrach.
• W najądrzu przechodzą etap dojrzewania, który trwa kilkanaście dni. W tym czasie uzyskują zdolność do ruchu oraz możliwość zapłodnienia komórki jajowej.
• Można powiedzieć, że jeśli jądra odpowiadają za produkcję plemników, to najądrza przygotowują je do działania. Pełnią funkcję magazynu, ale także miejsca, w którym komórki rozrodcze osiągają pełną dojrzałość. Bez tego etapu plemniki nie byłyby zdolne do zapłodnienia.

Drogi wyprowadzające nasienie w układzie płciowym męskim

Gdy plemniki opuszczają najądrza, rozpoczynają kolejny etap swojej drogi przez męski układ rozrodczy. Drogi wyprowadzające nasienie tworzą system przewodów, którego zadaniem jest ich transport w kierunku cewki moczowej, a następnie poza organizm. To właśnie dzięki sprawnej pracy tych struktur męskie komórki rozrodcze mogą zostać przekazane do dróg rodnych kobiety, gdzie potencjalnie dochodzi do zapłodnienia komórki jajowej.

Układ płciowy męski jest pod tym względem precyzyjnie zorganizowany. Drogi nasienne składają się głównie z nasieniowodów oraz przewodów wytryskowych. Ich ściany zawierają dobrze rozwiniętą warstwę mięśniową, która podczas ejakulacji odpowiada za dynamiczny transport plemników. To skoordynowane działanie sprawia, że nasienie trafia do cewki moczowej i dalej przez prącie na zewnątrz organizmu.

Nasieniowody i przewód wytryskowy

Nasieniowód to parzysty przewód o długości około 40 – 50 cm, stanowiący bezpośrednie przedłużenie ogona najądrza.

• Jego główną funkcją jest transport plemników z miejsca ich magazynowania w kierunku dalszych odcinków układu rozrodczego.
• Początkowo biegnie w obrębie powrózka nasiennego, następnie przechodzi przez kanał pachwinowy i kieruje się do jamy miednicy, oddzielonej od jamy brzusznej.
• W końcowym odcinku nasieniowód rozszerza się, tworząc bańkę nasieniowodu, po czym łączy się z przewodem wydalającym pęcherzyka nasiennego.
• W ten sposób powstaje przewód wytryskowy. To krótkie, ale bardzo ważne połączenie stanowi ostatni etap przed dotarciem plemników do cewki moczowej.

Przewody wytryskowe przebiegają przez tkankę gruczołu krokowego i uchodzą do sterczowego odcinka cewki moczowej. W tym miejscu plemniki łączą się z wydzieliną pęcherzyków nasiennych oraz innymi składnikami wytwarzanymi przez gruczoły dodatkowe.

• Powstaje nasienie – płyn, który nie tylko umożliwia transport komórek rozrodczych, ale także stwarza warunki sprzyjające ich przeżyciu i zachowaniu zdolności do zapłodnienia.
• To właśnie tutaj męski układ płciowy łączy funkcje wielu narządów – jąder, najądrzy, pęcherzyków nasiennych i gruczołu krokowego – w jeden sprawnie działający mechanizm. Dzięki temu męski układ może skutecznie realizować swoje podstawowe zadanie: umożliwić przekazanie materiału genetycznego i zapewnić ciągłość gatunku.

Gruczoły dodatkowe

Choć plemniki są kluczowe dla zapłodnienia, stanowią jedynie niewielką część objętości nasienia. Za pozostałą część płynu odpowiadają gruczoły dodatkowe męskiego układu rozrodczego. Najważniejsze z nich to pęcherzyki nasienne (nazywane także gruczołami pęcherzykowo nasiennymi) oraz gruczoł krokowy, czyli prostata.

Ich wydzieliny pełnią niezwykle ważne funkcje. Nie tylko zwiększają objętość nasienia, ale przede wszystkim stwarzają warunki niezbędne do przeżycia plemników poza organizmem mężczyzny. Dzięki nim męskie komórki rozrodcze zachowują zdolność do ruchu, są lepiej chronione, a ich materiał genetyczny pozostaje stabilny.

Pęcherzyki nasienne

Pęcherzyki nasienne to parzyste gruczoły położone na tylnej ścianie pęcherza moczowego, powyżej gruczołu krokowego. Wchodzą w skład wewnętrznych narządów płciowych i odgrywają kluczową rolę w tworzeniu nasienia.

• Ich wydzielina stanowi około 60–70% objętości ejakulatu. To gęsty, lekko żółtawy płyn o zasadowym odczynie, który bogaty w fruktozę – podstawowe źródło energii dla plemników.
• Zawiera również prostaglandyny, które mogą wpływać na skurcze dróg rodnych kobiety, ułatwiając transport komórek rozrodczych w kierunku komórki jajowej.

Gruczoł krokowy (prostata)

Gruczoł krokowy to nieparzysty gruczoł wielkości kasztana, zlokalizowany poniżej pęcherza moczowego. Otacza początkowy odcinek cewki moczowej, dlatego jego stan może wpływać zarówno na oddawanie moczu, jak i na jakość nasienia.

• Prostata produkuje mleczny płyn stanowiący około 20–30% objętości ejakulatu.
• Zawiera enzymy, w tym PSA, które rozrzedzają nasienie po wytrysku, ułatwiając plemnikom poruszanie się. Obecne w nim składniki mineralne, takie jak cynk, wspierają ochronę materiału genetycznego komórek rozrodczych.
• Choć prostata nie odpowiada za produkcję męskich hormonów płciowych (tę funkcję pełnią jądra), to jej prawidłowe funkcjonowanie ma ogromne znaczenie dla płodności i ogólnego zdrowia organizmu.
• Zaburzenia pracy gruczołu krokowego, w tym jego przerost czy rak prostaty, mogą prowadzić nie tylko do dolegliwości ze strony układu płciowego, ale także problemów z oddawaniem moczu.

Cewka moczowa męska

Cewka moczowa męska to struktura łącząca w sobie funkcje dwóch układów – moczowego i rozrodczego. W obrębie układu płciowego męskiego odgrywa niezwykle ważną rolę, ponieważ odpowiada za wyprowadzanie na zewnątrz zarówno moczu, jak i nasienia. To właśnie przez nią plemniki opuszczają organizm, by po wprowadzeniu do dróg rodnych kobiety mogły uczestniczyć w procesie zapłodnienia.

• Podwójna funkcja cewki wymaga precyzyjnej kontroli. W jednym momencie umożliwia oddawanie moczu, w innym – transport nasienia.
• Dzięki skoordynowanej pracy mięśni zwieraczy oba procesy nie zachodzą jednocześnie. Ma to kluczowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania całego układu rozrodczego męskiego i zachowania płodności.
• Cewka moczowa jest więc nie tylko przewodem, ale elementem, który spaja działanie wielu narządów – jąder, najądrzy, pęcherzyków nasiennych i gruczołu krokowego. W ten sposób układ rozrodczy człowieka może realizować swoje podstawowe zadanie: umożliwić rozmnażanie i przekazanie materiału genetycznego kolejnemu pokoleniu.

Budowa i przebieg cewki moczowej

Cewka moczowa u mężczyzny ma długość około 18 – 20 cm i jest znacznie dłuższa niż u kobiety. Jej przebieg dzieli się na 3 główne odcinki:

• odcinek sterczowy – przechodzący przez gruczoł krokowy, gdzie do cewki uchodzą przewody wytryskowe;
• odcinek błoniasty – krótki fragment przebiegający w obrębie przepony moczowo-płciowej;
• odcinek gąbczasty – najdłuższy, biegnący wewnątrz prącia, w obrębie ciała gąbczastego.

W tym ostatnim odcinku cewka przebiega pomiędzy strukturami zbudowanymi z tkanki wzwodowej, w sąsiedztwie dwóch ciał jamistych oraz jednego gąbczastego. Obszary te zawierają liczne naczynia krwionośne, które odpowiadają za mechanizm erekcji. Ujście zewnętrzne cewki znajduje się na szczycie żołędzi prącia.

Podczas wytrysku zwieracz wewnętrzny, zlokalizowany przy podstawie pęcherza moczowego, zamyka drogę dla moczu. Jednocześnie skurcze mięśni oraz współdziałanie struktur, takich jak gruczoły opuszkowo-cewkowe, umożliwiają wyrzut nasienia. To właśnie w odcinku sterczowym do cewki trafia płyn wytwarzany przez parzyste gruczoły – pęcherzyki nasienne (gruczoły pęcherzykowo nasienne) – oraz wydzielina gruczołu krokowego. W ten sposób powstaje środowisko, które stwarza warunki do przeżycia plemników i zachowania ich zdolności do zapłodnienia komórki jajowej.

Co ważne, ze względu na swoje położenie i funkcje cewka moczowa może być miejscem różnych zaburzeń. Problemy w obrębie gruczołu krokowego, w tym rak prostaty, mogą wpływać zarówno na oddawanie moczu, jak i na jakość nasienia. Zaburzenia drożności cewki utrudniają transport plemników, co może przekładać się na obniżoną płodność.

Jak męski układ płciowy współpracuje z układem hormonalnym?

Męski układ płciowy nie działa w izolacji – jego funkcje są ściśle kontrolowane przez układ hormonalny. Hormony inicjują rozwój narządów płciowych w okresie dojrzewania, odpowiadają za pojawienie się cech płciowych oraz regulują produkcję plemników i wytwarzanie testosteronu w dorosłym życiu. Bez tej regulacji układ rozrodczy mężczyzn nie mógłby prawidłowo realizować swojej roli w procesie rozmnażania i zachowania ciągłości gatunku.

Za kontrolę procesów odpowiada tzw. oś podwzgórze–przysadka–jądra. Jest to mechanizm regulacyjny, dzięki któremu układ rozrodczy utrzymuje równowagę hormonalną i zapewnia prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Cały proces przebiega w kilku etapach.

• Podwzgórze uwalnia gonadoliberynę (GnRH), która inicjuje dalsze reakcje hormonalne.
  Jest to sygnał rozpoczynający cały proces regulacji.
• Przysadka mózgowa pod wpływem GnRH wydziela hormon luteinizujący (LH) oraz hormon folikulotropowy (FSH). Hormony trafiają do krwi i docierają do jąder.
• LH pobudza komórki Leydiga do wytwarzania testosteronu – najważniejszego z męskich hormonów płciowych. Testosteron wpływa na rozwój cech płciowych, libido oraz wspiera produkcję plemników.
• FSH oddziałuje na komórki Sertolego w kanalikach nasieniotwórczych, bezpośrednio wspomagając rozwój komórek rozrodczych. Dzięki temu możliwe jest prawidłowe powstawanie plemników zdolnych do zapłodnienia.
• Wzrost poziomu testosteronu hamuje dalsze wydzielanie GnRH i LH. Ten mechanizm sprzężenia zwrotnego chroni organizm przed nadmierną produkcją hormonów i pozwala utrzymać stabilne warunki pracy całego układu płciowego.

Cechy płciowe a rozwój męskich narządów płciowych

Układ płciowy mężczyzn zmienia się na przestrzeni całego życia. Rozwój narządów płciowych nie kończy się w dzieciństwie – podlega regulacji hormonalnej i przebiega etapami, które wpływają na płodność, funkcje seksualne oraz ogólny stan zdrowia organizmu. To właśnie hormony decydują o pojawieniu się cech płciowych, dojrzewaniu układu rozrodczego męskiego, a z czasem także o stopniowych zmianach związanych ze starzeniem. Każdy z tych okresów – dojrzewanie, dojrzałość i starzenie się – wiąże się z inną aktywnością hormonalną i innym tempem zmian w obrębie narządów płciowych.

Dojrzewanie płciowe

Okres dojrzewania rozpoczyna się wraz z aktywacją osi podwzgórze–przysadka–jądra. Wzrost poziomu testosteronu prowadzi do wyraźnych zmian w organizmie.

• Powiększają się jądra i prącie, pojawia się owłosienie łonowe oraz pachowe, a głos ulega obniżeniu.
• Rozwijają się wtórne cechy płciowe, takie jak większa masa mięśniowa czy zmiana proporcji sylwetki.
• W tym czasie rozpoczyna się również produkcja plemników, co oznacza osiągnięcie biologicznej zdolności do rozmnażania.

Okres dojrzałości

W dorosłym życiu męski układ rozrodczy funkcjonuje w sposób względnie stabilny.

• Produkcja plemników i wytwarzanie testosteronu utrzymują się na stałym poziomie, co pozwala zachować płodność oraz sprawność seksualną.
• Hormony nadal wpływają na funkcje organizmu, w tym libido, gęstość kości i masę mięśniową.

Starzenie się i andropauza

Z wiekiem aktywność hormonalna stopniowo maleje. Spadek stężenia testosteronu może prowadzić do:

• obniżenia libido;
• zmniejszenia masy mięśniowej;
• spadku energii;
• zmian nastroju.

Proces ten bywa określany jako andropauza. Jednocześnie częściej dochodzi do powiększenia gruczołu krokowego, co może powodować trudności z oddawaniem moczu. Choć są to zmiany fizjologiczne, ich nasilenie bywa różne i niekiedy wymaga konsultacji lekarskiej.

FAQ

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące budowy i funkcjonowania męskiego układu płciowego.