Leki na choroby pasożytnicze

Najważniejsze informacje

• Leczenie farmakologiczne rozpoczyna się przeważnie po potwierdzeniu zakażenia pasożytniczego w badaniach diagnostycznych, jednak w niektórych przypadkach (np. owsica) dopuszcza się leczenie empiryczne na podstawie obrazu klinicznego i wywiadu epidemiologicznego.
• Leki przeciwpasożytnicze dobiera się w zależności od rodzaju pasożyta, jego etapu rozwojowego oraz lokalizacji zakażenia. Uwzględnia się także czynniki kliniczne pacjenta, tj.: wiek, masę ciała, choroby współistniejące, funkcję wątroby i nerek, oraz ciążę. Pod uwagę brane są również przeciwwskazania oraz możliwe interakcje z innymi lekami.
• W Polsce leki przeciwpasożytnicze, takie jak: albendazol, mebendazol i prazikwantel, są dostępne wyłącznie na receptę. Wyjątkiem jest pyrantel, stosowany głównie w leczeniu owsicy i glistnicy, który można kupić bez recepty.
• Leki na pasożyty należy stosować zgodnie z zaleceniami specjalisty. Niewskazane jest m.in. samodzielnie zmienianie dawek ani przerywanie farmakoterapii, nawet jeśli objawy ustąpią przed jej zakończeniem. 

Leki stosowane w terapii parazytoz działają głównie poprzez zaburzenie metabolizmu lub funkcjonowania układu nerwowo-mięśniowego pasożytów, co prowadzi do ich paraliżu i śmierci. Schemat leczenia oraz jego czas zależą od rodzaju infekcji i użytego leku. Niektóre preparaty, takie jak albendazol czy prazikwantel, w wybranych infekcjach mogą być podawane jednorazowo, w innych przypadkach natomiast kuracja trwa zwykle od 3 do 7 dni. W leczeniu owsicy zaleca się powtórzenie dawki po 2 tygodniach.

Kiedy stosować leki na pasożyty?

Leki przeciwpasożytnicze co do zasady należy stosować po potwierdzeniu zakażenia w badaniach diagnostycznych i na zlecenie lekarza. Rutynowe, profilaktyczne przyjmowanie tych leków u osób bez rozpoznania zakażenia nie znajduje uzasadnienia medycznego i może wiązać się z ryzykiem działań niepożądanych, których charakter i nasilenie zależą od zastosowanego preparatu, dawki oraz czasu terapii (m.in. hepatotoksyczność, supresja szpiku, działania neurotoksyczne w wybranych schematach leczenia).

Podstawą rozpoznania wielu zakażeń jelitowych pozostaje badanie parazytologiczne kału, jednak jego czułość jest ograniczona i zależna od stadium zakażenia, intensywności inwazji oraz doświadczenia laboratorium. Z tego względu standardem diagnostycznym jest wykonanie co najmniej trzech badań kału z próbek pobranych w różnych dniach. Należy podkreślić, że nie wszystkie pasożyty są wykrywalne tą metodą, zwłaszcza w zakażeniach tkankowych lub pozajelitowych.

W wybranych sytuacjach diagnostycznych coraz częściej wykorzystuje się metody molekularne (PCR), które cechują się wyższą czułością i swoistością w rozpoznawaniu niektórych zakażeń jelitowych, jednak ich dostępność i interpretacja nadal wymagają kontekstu klinicznego.

Objawy, takie jak: bóle brzucha, biegunka, zmęczenie, zmiany skórne czy drażliwość są nieswoiste i nie stanowią samodzielnego wskazania do empirycznego leczenia przeciwpasożytniczego bez uprzedniej diagnostyki, z wyjątkiem jasno określonych sytuacji klinicznych ocenianych indywidualnie przez lekarza.

W diagnostyce zakażeń tkankowych (np. toksokaroza, włośnica, bąblowica) stosuje się badania serologiczne, przy czym należy pamiętać, że obecność przeciwciał IgG może świadczyć o kontakcie z pasożytem w przeszłości, a nie o aktywnym zakażeniu. Oznaczenia IgM mają w parazytologii ograniczoną wartość diagnostyczną, a wyniki mogą być obarczone reakcjami krzyżowymi i niską swoistością.

W przypadku podejrzenia owsicy badaniem z wyboru pozostaje wymaz okołoodbytniczy (metoda Grahama), a nie klasyczne badanie kału.

Tylko prawidłowo postawione rozpoznanie, uwzględniające obraz kliniczny, epidemiologię oraz właściwie dobrane metody diagnostyczne, umożliwia zastosowanie leczenia celowanego wobec konkretnego gatunku pasożyta. Wyjątki od tej zasady są nieliczne, jasno zdefiniowane i zawsze wymagają decyzji lekarskiej. 

Jak działają leki przeciwpasożytnicze? 

Leki przeciwpasożytnicze wykazują zróżnicowane mechanizmy działania, wykorzystując swoiste cechy biologiczne pasożytów odróżniające je od komórek gospodarza, co umożliwia ich selektywne zwalczanie przy zachowaniu akceptowalnego profilu bezpieczeństwa terapii.

Zaburzenie funkcji układu nerwowo-mięśniowego pasożyta

Niektóre leki przeciwrobacze (antyhelmintyki) działają poprzez bezpośrednie oddziaływanie na przewodnictwo nerwowo-mięśniowe pasożyta:

• pyrantel – powoduje depolaryzującą blokadę płytki nerwowo-mięśniowej nicieni, działając jako agonista receptorów nikotynowych acetylocholiny; wywołuje to utrzymującą się depolaryzację mięśni pasożyta, prowadząc do skurczu spastycznego i porażenia; w rezultacie pasożyt traci zdolność przyczepiania się do ściany jelita i zostaje wydalony z organizmu wraz z kałem; pyrantel działa głównie w świetle jelita, słabo wchłania się z przewodu pokarmowego, dlatego nie eliminuje larw migrujących w tkankach i jest skuteczny przede wszystkim wobec dorosłych postaci nicieni jelitowych (np. Ascaris lumbricoides, Enterobius vermicularis, Trichuris trichiura);
• prazykwantel – zwiększa przepuszczalność błon komórkowych pasożyta dla jonów wapnia (Ca²⁺), co prowadzi do silnego skurczu mięśni i paraliżu oraz uszkodzenia tegumentu (zewnętrznej powłoki niezbędnej do przetrwania w organizmie gospodarza); w konsekwencji pasożyt odczepia się od tkanek i jest eliminowany m.in. przez mechanizmy odpornościowe gospodarza; prazykwantel to lek stosowany głównie w zakażeniach trematodami i cestodami (np. schistosomatoza, tasiemczyce) – jego skuteczność wobec nicieni jest ograniczona.

Opisany mechanizm dotyczy głównie postaci dorosłych pasożytów, dlatego w niektórych zakażeniach (np. owsicy) konieczne jest powtórzenie leczenia w celu eliminacji pasożytów rozwijających się z form przetrwałych lub w wyniku ponownej autoinfekcji.

Zaburzenie procesów metabolicznych i strukturalnych pasożyta

Albendazol i mebendazol działają poprzez hamowanie polimeryzacji tubuliny w komórkach pasożyta. Prowadzi to do:

• uszkodzenia mikrotubul, czyli elementów cytoszkieletu odpowiedzialnych za transport substancji, utrzymanie struktury i funkcji komórkowych;
• zaburzenia transportu wewnątrzkomórkowego, w tym transportu składników odżywczych;
• wtórnego zahamowania pobierania glukozy;
• wyczerpania zapasów energetycznych i śmierci pasożyta.

Mechanizm ten wykazuje aktywność zarówno wobec postaci dorosłych, jak i larwalnych, co ma znaczenie w leczeniu pasożytów tkankowych. 

Leki na pasożyty na receptę – najczęściej stosowane grupy

Leki na receptę stanowią podstawę terapii zakażeń wywołanych przez pasożyty jelitowe i tkankowe. W praktyce klinicznej stosuje się kilka grup substancji czynnych różniących się mechanizmem działania, spektrum aktywności i profilem bezpieczeństwa.

Celem leczenia jest eliminacja konkretnego gatunku pasożyta przy użyciu preparatu o udokumentowanej skuteczności i akceptowalnym profilu bezpieczeństwa. 

Dobór leku, dawki i czasu terapii powinien uwzględniać:

• gatunek pasożyta, jego lokalizację (jelita lub tkanki) i stadium rozwojowe;
• stan kliniczny pacjenta, choroby współistniejące oraz potencjalne ryzyko działań niepożądanych i interakcji lekowych;
• możliwość lekooporności, szczególnie w przypadku powtarzających się infekcji.

Decyzja terapeutyczna opiera się na:

• potwierdzeniu pasożyta (badanie kału, testy serologiczne, obrazowanie) lub – w wyjątkowych sytuacjach – empirycznym leczeniu (np. typowa owsica w rodzinie, po wykluczeniu przeciwwskazań);
• stopniu zaawansowania infekcji i ryzyku powikłań (np. hiperinfekcja Strongyloides);
• wieku oraz masie ciała pacjenta;
• stanie wątroby, ciąży, immunosupresji i innych chorób współistniejących.

Leczenie pasożytów tkankowych, np. neurocysticerkozy, wymaga szczególnej ostrożności: dobór terapii zależy od liczby i typu cyst, obecności objawów neurologicznych oraz ryzyka wzrostu ciśnienia śródczaszkowego. Terapia może obejmować leki przeciwpasożytnicze, sterydoterapię oraz interwencję chirurgiczną w przypadku ucisku struktur mózgowych.

Leki przeciwpasożytnicze wymagają nadzoru lekarskiego, indywidualnego dostosowania dawki, kontroli klinicznej, a także monitorowania parametrów wątrobowych i hematologicznych, zwłaszcza przy długotrwałej terapii lub w chorobach współistniejących.

Leki przeciwpierwotniakowe (antyprotozoalne)

Grupa leków stosowanych w leczeniu zakażeń wywołanych przez pierwotniaki, takich jak giardioza (Giardia intestinalis/Giardia duodenalis) czy ameboza (Entamoeba histolytica). 

W leczeniu wielu zakażeń pierwotniakowych wykorzystuje się powszechnie metronidazol oraz tynidazol – pochodne nitroimidazolu o działaniu przeciwpierwotniakowym i przeciwbakteryjnym. 

Mechanizm działania leków antyprotozoalnych polega na wewnątrzkomórkowej redukcji grup nitrowych w warunkach niskiego potencjału oksydoredukcyjnego, co prowadzi do powstawania toksycznych metabolitów uszkadzających DNA i inne struktury komórkowe pasożyta.

W niektórych krajach stosuje się również nitazoksanid – lek o szerokim spektrum działania, skuteczny m.in. w leczeniu giardiozy oraz kryptosporydiozy (Cryptosporidium spp.). W Polsce preparat ten nie jest powszechnie dostępny.

Leczenie niepowikłanych zakażeń pierwotniakowych jest zazwyczaj krótkotrwałe, jednak wymaga ścisłego przestrzegania zaleceń terapeutycznych. Nieprawidłowe dawkowanie lub przedwczesne przerwanie terapii może prowadzić do niepowodzenia leczenia, nawrotu zakażenia lub utrzymywania się nosicielstwa.

Leki przeciwrobacze (antyhelmintyki) 

Mebendazol i albendazol są podstawowymi lekami przeciwrobaczymi, jednak różnią się zakresem działania. Mebendazol jest stosowany przede wszystkim w zakażeniach jelitowych, natomiast albendazol jest lekiem o szerszym spektrum, stosowany także w inwazjach pozajelitowych. 

• Wskazania do stosowania mebendazolu – głównie zakażenia jelitowe, leczenie krótkimi schematami:
  • owsica (Enterobius vermicularis);
  • glistnica (Ascaris lumbricoides);
  • włosogłówczyca (Trichuris trichiura);
  • tasiemczyce jelitowe (np. Hymenolepis nana, Taenia spp.);
  • węgorczyca (inaczej strongyloidoza; Strongyloides stercoralis) – w zależności od wytycznych.
• Wskazania do stosowania albendazolu – zarówno zakażenia jelitowe, jak i inwazje tkankowe; często wymagane jest monitorowanie parametrów laboratoryjnych:
  • owsica;
  • glistnica;
  • włosogłówczyca;
  • węgorczyca;
  • tasiemczyce jelitowe;
  • bąblowica (echinokokoza);
  • toksokaroza;
  • trichinelloza;
  • neurocysticerkoza (w zależności od wytycznych);
  • inne inwazje tkankowe (np. gnatostomoza).

Mebendazol i albendazol działają przede wszystkim na postacie dorosłe oraz larwalne pasożytów. W wielu przypadkach nie są skuteczne wobec jaj pasożytów, które wykazują znaczną odporność na leczenie (dotyczy to m.in. Enterobius vermicularis, czyli owsika ludzkiego). Z tego powodu w leczeniu owsicy standardem jest powtórzenie dawki po 2–3 tygodniach, aby usunąć pasożyty, które wykluły się z jaj po pierwszym etapie terapii.

W owsicy zaleca się także leczenie wszystkich domowników, niezależnie od objawów, oraz wdrożenie środków higienicznych, takich jak: codzienna zmiana bielizny, pranie w temperaturze ≥60°C, mycie rąk, a także regularne odkurzanie i czyszczenie powierzchni. Celem tych działań jest zapobieganie reinfekcji i przerwanie transmisji pasożyta.

Leki pierwszego wyboru w tasiemczycach i rzadkich zakażeń nicieniami 

Tasiemczyce oraz rzadkie zakażenia nicieniami należą do chorób pasożytniczych wymagających precyzyjnego rozpoznania i odpowiednio dobranej terapii. W praktyce klinicznej stosuje się preparaty o udokumentowanej skuteczności i bezpieczeństwie, takie jak:

• prazykwantel – lek pierwszego wyboru w większości tasiemczyc jelitowych (m.in. Taenia saginata, Taenia solium) oraz w schistosomatozie; w przypadku neurocysticerkozy jego stosowanie wymaga ścisłego nadzoru specjalistycznego i leczenia osłonowego (np. kortykosteroidami w celu ograniczenia reakcji zapalnej);
• iwermektyna – lek pierwszego wyboru w zakażeniach nicieniami, w tym Strongyloides stercoralis oraz niektórymi filariozami (np. onchocerkoza); Strongyloides stercoralis może powodować przewlekłe objawy jelitowe i skórne, a u osób z upośledzoną odpornością prowadzić do zespołu hiperinfekcji z wysoką śmiertelnością – z tego względu zaleca się aktywne wykluczanie strongyloidozy przed planowaną immunosupresją lub terapią glikokortykosteroidami; u pacjentów ze współistniejącą filariozą (Loa loa) należy zachować ostrożność ze względu na ryzyko powikłań neurologicznych po podaniu iwermektyny.

Lek na pasożyty dostępny bez recepty

W Polsce bez recepty dostępny jest pyrantel – lek przeciwpasożytniczy o udowodnionej skuteczności w leczeniu wybranych nicieni jelitowych, w szczególności:

• owsicy (Enterobius vermicularis) – częstej infekcji, zwłaszcza u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym;
• glistnicy (Ascaris lumbricoides) – zakażenia glistą ludzką, które może przebiegać bezobjawowo lub powodować dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego; w praktyce klinicznej oraz według wytycznych częściej stosuje się jednak albendazol lub mebendazol jako leki pierwszego wyboru.

Preparaty zawierające pyrantel są dostępne w aptekach (zależnie od produktu) w postaci:

• tabletek do rozgryzania i żucia (dla dzieci i dorosłych, z ograniczeniami wiekowymi określonymi w charakterystyce produktu);
• zawiesiny doustnej, przeznaczonej głównie dla dzieci (również z ograniczeniami wiekowymi i wagowymi).

Pyrantel działa przede wszystkim na dojrzałe postacie pasożytów obecne w świetle jelita, powodując ich porażenie nerwowo-mięśniowe i wydalenie z przewodu pokarmowego. Lek nie eliminuje z kolei pasożytów ani larw migrujących w tkankach. Z tego względu w leczeniu owsicy zaleca się powtórzenie dawki po 2 tygodniach (niekiedy po 14–21 dniach), co jest związane z cyklem rozwojowym pasożyta oraz wysokim ryzykiem autoinfekcji i reinfekcji.

Ziołowe preparaty na pasożyty 

Preparaty ziołowe oraz suplementy diety nie mają potwierdzonej skuteczności klinicznej w leczeniu zakażeń pasożytniczych u ludzi i nie powinny być traktowane ani jako metoda terapeutyczna, ani jako skuteczna forma profilaktyki.

W przypadku potwierdzonego diagnostycznie zakażenia podstawą postępowania są leki przeciwpasożytnicze o udowodnionej skuteczności oraz znanym profilu bezpieczeństwa, stosowane zgodnie z aktualnymi wytycznymi.

Preparaty ziołowe mogą być rozważane wyłącznie jako wsparcie ogólnego funkcjonowania przewodu pokarmowego (np. wpływ na trawienie lub apetyt), po konsultacji z lekarzem.

Jakie ograniczenia wiążą się ze stosowaniem preparatów ziołowych?

• Brak potwierdzonej skuteczności klinicznej – większość środków pochodzenia roślinnego nie została oceniona w randomizowanych badaniach klinicznych potwierdzających skuteczność w leczeniu aktywnych zakażeń pasożytniczych u ludzi. 
• Brak możliwości zastąpienia leczenia farmakologicznego – w przypadku potwierdzonego zakażenia pasożytniczego preparaty ziołowe nie mogą stanowić jedynej formy terapii.
• Ryzyko opóźnienia właściwego leczenia – poleganie na preparatach ziołowych może prowadzić do utrzymywania się zakażenia, jego przewlekłego przebiegu oraz rozwoju powikłań, takich jak: niedokrwistość, zaburzenia wchłaniania czy uszkodzenia narządowe.
• Brak standaryzacji i nadzoru jakościowego – suplementy diety pochodzenia roślinnego nie podlegają tak rygorystycznym wymogom rejestracyjnym, kontrolnym i porejestracyjnym jak produkty lecznicze, co może skutkować zmiennym składem ilościowym i jakościowym substancji czynnych, brakiem powtarzalności dawek, ryzykiem zanieczyszczeń oraz możliwością istotnych interakcji z lekami.

Zasady bezpiecznego stosowania leków na pasożyty

Skuteczność leczenia zakażeń pasożytniczych zależy nie tylko od doboru właściwego leku, ale również od prawidłowej diagnostyki, przestrzegania zaleceń terapeutycznych oraz działań zapobiegających reinfekcji.

Na co należy zwrócić uwagę, aby farmakoterapia była efektywna i bezpieczna?

• Stosowanie leków zgodnie z zaleceniami lekarza – preparaty przeciwpasożytnicze powinny być stosowane po rozpoznaniu zakażenia, w dawce i schemacie dostosowanym do rodzaju pasożyta, wieku i stanu zdrowia pacjenta. Samodzielne modyfikowanie dawki lub czasu leczenia może obniżać skuteczność terapii i zwiększać ryzyko działań niepożądanych.
• Jednoczesne leczenie osób z bliskiego otoczenia w uzasadnionych przypadkach – w zakażeniach o wysokiej zakaźności i łatwej transmisji (np. owsica) często zaleca się leczenie wszystkich domowników lub osób pozostających w bliskim kontakcie, nawet bezobjawowych, w celu przerwania łańcucha zakażeń. Decyzja ta powinna jednak wynikać z charakteru pasożyta i zaleceń lekarza.
• Unikanie samoleczenia bez potwierdzenia zakażenia – stosowanie leków przeciwpasożytniczych „profilaktycznie” lub bez potwierdzenia diagnostycznego nie jest uzasadnione medycznie. Może to narażać pacjenta na działania niepożądane oraz opóźniać rozpoznanie innych przyczyn objawów. 
• Powtórzenie leczenia w określonych sytuacjach – w przypadku zakażeń, w których stosowany lek nie działa na jaja pasożyta (np. pyrantel w owsicy), konieczne jest powtórzenie dawki po upływie określonego czasu, zgodnie z zaleceniami lekarza i charakterystyką preparatu. 
• Rygorystyczna higiena osobista i środowiskowa (regularne mycie rąk, codzienna zmiana bielizny, pranie pościeli oraz ręczników w wysokiej temperaturze, a także dokładne sprzątanie toalety) – podstawa zapobiegania reinfekcji, szczególnie w zakażeniach szerzących się drogą kontaktową.

Przestrzeganie powyższych zasad zwiększa skuteczność terapii oraz ogranicza ryzyko nawrotów zakażenia i transmisji pasożytów na inne osoby.

Leki przeciwpasożytnicze – najczęstsze działania niepożądane

Leki przeciwpasożytnicze są w większości dobrze tolerowane przez pacjentów, ale profil działań niepożądanych zależy od substancji czynnej. Przeważnie obserwuje się objawy ze strony przewodu pokarmowego i układu nerwowego.

Najczęstsze działania niepożądane:

• bóle brzucha, biegunka;
• nudności, wymioty;
• bóle i zawroty głowy;
• osłabienie, zmęczenie;
• reakcje skórne (wysypka, świąd);
• zaburzenia smaku (np. metaliczny posmak w ustach);
• podwyższona temperatura – rzadko, głównie w przebiegu reakcji zapalnej po obumarciu pasożyta.

Inne działania niepożądane (zależne od leku):

• podwyższenie enzymów wątrobowych (konieczne monitorowanie w trakcie terapii);
• reakcje alergiczne (pokrzywka, obrzęk, bardzo rzadko wstrząs anafilaktyczny);
• ciężkie objawy neurologiczne (drgawki, encefalopatia) – rzadko, głównie po lekach penetrujących OUN (ośrodkowy układ nerwowy) lub w przebiegu masywnej reakcji zapalnej po obumarciu pasożyta;
• zmiany hematologiczne (np. leukopenia) – rzadko, zazwyczaj przy długotrwałej terapii lub wysokich dawkach preparatu.

Działania niepożądane są zazwyczaj łagodne i przemijające. Ryzyko poważnych powikłań zależy od rodzaju pasożyta, dawki leku oraz czasu leczenia.