Pasożyty przewodu pokarmowego

Najważniejsze informacje

• Pasożyty jelitowe to organizmy, które kolonizują przewód pokarmowy człowieka i wykorzystują jego zasoby do własnego rozwoju oraz rozmnażania, powodując u gospodarza chorobę pasożytniczą (parazytozę). 
• Do zakażeń pasożytami jelitowymi dochodzi najczęściej drogą pokarmową (fekalno-oralną) – przez zanieczyszczone kałem ręce, wodę lub żywność. Ważnym mechanizmem transmisji są również skażone przedmioty (pościel, zabawki, ręczniki), szczególnie w przypadku owsicy. Ponadto zakażenie może wystąpić w wyniku kontaktu z zainfekowaną glebą (np. jaja glisty ludzkiej lub włosogłówki) oraz po spożyciu surowego lub niedogotowanego mięsa zawierającego larwy pasożytów (np. tasiemców).
• Zakażenie może przebiegać bezobjawowo lub manifestować się dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego (biegunka, bóle brzucha, wzdęcia, utrata masy ciała) oraz objawami ogólnymi (osłabienie, anemia, niedobory pokarmowe).
• W Polsce do najczęściej rozpoznawanych pasożytów jelitowych należą owsik ludzki (Enterobius vermicularis) oraz lamblia jelitowa (Giardia intestinalis). 

Bóle brzucha, przewlekłe zmęczenie, nawracające biegunki lub niewyjaśnione problemy skórne często przypisywane są stresowi, diecie albo przemęczeniu. Tymczasem u części pacjentów przyczyną wspomnianych dolegliwości mogą być zakażenia pasożytnicze przewodu pokarmowego, które nierzadko przebiegają skąpoobjawowo i przez długi czas pozostają nierozpoznane. Pasożyty jelitowe, choć w krajach wysoko rozwiniętych występują rzadziej niż w państwach o niższym standardzie sanitarnym, nadal stanowią istotny problem zdrowotny, szczególnie w określonych grupach ryzyka. Jakie objawy mogą sugerować zakażenie? Kto jest narażony na infekcję? Które pasożyty jelitowe występują w Polsce? 

Czym są infekcje pasożytnicze układu pokarmowego? 

Infekcje pasożytnicze układu pokarmowego to choroby wywoływane przez pasożyty, które bytują w przewodzie pokarmowym lub przechodzą przez niego w trakcie cyklu życiowego. Pasożyty mogą powodować uszkodzenie tkanek oraz zaburzenia funkcji narządów zarówno bezpośrednio (np. mechanicznie), jak i pośrednio (np. poprzez wydzielanie toksyn, metabolitów oraz antygenów indukujących odpowiedź zapalną i immunologiczną).

W zależności od gatunku pasożyta, jego inwazyjności, liczby osobników oraz stanu odporności gospodarza, objawy mogą być nieobecne, skąpe lub prowadzić do ciężkiego przebiegu klinicznego. Do możliwych powikłań należą m.in.: niedokrwistość, niedożywienie, zaburzenia wchłaniania oraz powikłania pozajelitowe (np. wątroby, dróg żółciowych, trzustki, ośrodkowego układu nerwowego).

Epidemiologia zakażeń pasożytniczych jest zróżnicowana geograficznie. W krajach o niskim standardzie sanitarnym, ograniczonym dostępie do czystej wody i opieki zdrowotnej, częstość występowania parazytoz jest wyższa. W krajach o wysokim poziomie higieny i rozwiniętej infrastrukturze sanitarnej zakażenia jelitowe występują rzadziej, jednak nadal są obserwowane, szczególnie w populacjach dzieci oraz osób podróżujących do regionów endemicznych. W wielu rejonach świata zakażenia pasożytami jelitowymi są powszechne, przy czym znaczna część przypadków przebiega bezobjawowo lub skąpoobjawowo, co utrudnia ich wykrycie i kontrolę epidemiologiczną. 

Człowiek może być żywicielem dla wielu gatunków pasożytów, z których część ma udokumentowany potencjał chorobotwórczy. 

Główne drogi infekcji – jak dochodzi do zakażenia pasożytami jelitowymi? 

Zakażenie pasożytami jelitowymi odbywa się przeważnie drogą pokarmową, tzw. fekalno-oralną. Oznacza to, że do organizmu – wraz z pożywieniem, wodą lub przez kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami – dostają się jaja, larwy lub cysty pasożytów. 

Najczęstsze źródła zakażenia:

• zanieczyszczona woda pitna lub używana podczas kąpieli (np. wody powierzchniowe, studnie);
• niedokładnie umyte warzywa i owoce, zwłaszcza jedzone na surowo;
• spożywanie surowego lub niedogotowanego mięsa (wieprzowego, wołowego), ryb lub owoców morza;
• kontakt z kałem ludzi lub zwierząt (np. przez zabrudzone ręce, zabawki, powierzchnie);
• bezpośredni kontakt z osobą zakażoną (np. owsica – łatwa transmisja poprzez ręce, pościel, zabawki, ręczniki).

Czynniki zwiększające ryzyko infekcji:

• niski poziom higieny osobistej (np. niemycie rąk po skorzystaniu z toalety i przed jedzeniem) oraz środowiskowej;
• spożywanie żywności lub wody z niepewnych źródeł;
• podróże do krajów tropikalnych i subtropikalnych o niższym standardzie sanitarnym;
• obniżona odporność (np. immunosupresja, niedożywienie, choroby przewlekłe);
• przebywanie w dużych skupiskach ludzkich (np. żłobki, przedszkola, internaty);
• kontakt z glebą oraz hodowla zwierząt.

Objawy infekcji pasożytniczych przewodu pokarmowego

Objawy infekcji pasożytniczych przewodu pokarmowego są bardzo zróżnicowane i często nieswoiste. Mogą obejmować biegunkę, bóle brzucha, wzdęcia, nudności, wymioty, utratę masy ciała, osłabienie, a w niektórych przypadkach niedokrwistość lub niedobory pokarmowe. Nasilenie objawów zależy od gatunku pasożyta, liczby osobników, długości zakażenia oraz stanu odżywienia i odporności gospodarza.

Wiele infekcji, szczególnie wywoływanych przez pierwotniaki (np. Giardia intestinalis) lub owsiki (Enterobius vermicularis), może przez długi czas przebiegać bezobjawowo, co opóźnia rozpoznanie i leczenie.

Objawy ogólne zakażenia pasożytami

Pasożyty mogą powodować niespecyficzne objawy ogólnoustrojowe:

• przewlekłe zmęczenie i osłabienie (związane z niedoborami żywieniowymi oraz reakcją immunologiczną);
• niezamierzoną utratę masy ciała (częściej przy przewlekłych inwazjach, np. tasiemców, glist);
• stany podgorączkowe lub gorączkę (częściej w zakażeniach inwazyjnych lub ciężkich);
• niedokrwistość (szczególnie w zakażeniach pasożytami hematofagicznymi, np. Ancylostoma duodenale, Necator americanus, Trichuris trichiura),
• w niektórych przypadkach osłabienie odporności, zwiększoną podatność na infekcje (zwykle w przebiegu przewlekłych, ciężkich inwazji lub u osób z czynnikami ryzyka, takimi jak niedożywienie).

Pasożyty – dolegliwości ze strony układu pokarmowego

Objawy ze strony przewodu pokarmowego mogą sugerować obecność pasożytów, jednak są nieswoiste i występują także w wielu innych schorzeniach układu pokarmowego (np. zespół jelita drażliwego, nietolerancje pokarmowe, choroby zapalne jelit, zakażenia bakteryjne lub wirusowe). Zaliczamy tu:

• nawracające lub przewlekłe bóle brzucha;
• biegunki (w tym tłuszczowe, cuchnące stolce oraz wodniste biegunki, np. w giardiozie);
• zaparcia lub zmienny rytm wypróżnień (naprzemienne biegunki i zaparcia);
• wzdęcia, uczucie pełności, nadmierne gazy, nudności;
• zaburzenia apetytu (jego okresowe obniżenie lub zwiększenie).

Objawy skórne i związane z reakcją immunologiczną

W przebiegu zakażeń pasożytniczych mogą wystąpić objawy wynikające z reakcji immunologicznej, takie jak:

• świąd skóry lub wysypka (czasami w przebiegu alergii lub nadwrażliwości);
• reakcje alergiczne (rzadko, zwykle w określonych mechanizmach immunologicznych);
• eozynofilia (podwyższony poziom eozynofilów we krwi), szczególnie w zakażeniach inwazyjnych.

Objawy charakterystyczne dla niektórych pasożytów

Niektóre pasożyty dają objawy typowe dla danego rodzaju zakażenia:

• świąd odbytu (głównie w nocy) i zaburzenia snu – charakterystyczne dla owsików;
• dolegliwości przypominające zespół jelita drażliwego – często w giardiozie;
• kaszel, duszność, bóle w klatce piersiowej – przy migracji larw (np. Ascaris lumbricoides, Trichinella spiralis).

U dzieci obserwowano związek statystyczny między zakażeniami pasożytniczymi jelit a występowaniem bruksizmu (zgrzytania zębami). Zależność ta nie jest dowodem na związek przyczynowo-skutkowy i najprawdopodobniej ma charakter pośredni – związany z zaburzeniami snu, świądem, dyskomfortem, pobudzeniem układu nerwowego lub ogólnym złym samopoczuciem, a nie z bezpośrednim działaniem pasożytów na narządy żucia czy mechanizmy bruksizmu.

Rodzaje pasożytów jelitowych występujących w Polsce

Do najczęściej rozpoznawanych pasożytów jelitowych u pacjentów w Polsce należą:

• owsik ludzki (Enterobius vermicularis);
• lamblia jelitowa (Giardia intestinalis, syn. Giardia duodenalis; dawniej Giardia lamblia);
• glista ludzka (Ascaris lumbricoides) – obecnie występuje znacznie rzadziej niż w przeszłości;
• tasiemiec nieuzbrojony (Taenia saginata).

Zakażenia tasiemcem uzbrojonym (Taenia solium) w Polsce występują sporadycznie, jednak mają istotne znaczenie kliniczne ze względu na ryzyko wągrzycy (cysticerkozy), w tym neurocysticerkozy.

Częstość występowania poszczególnych zakażeń pasożytniczych jest zróżnicowana i zależy m.in. od wieku pacjenta, warunków higieniczno-sanitarnych, środowiska życia, kontaktu z dziećmi (np. w żłobkach i przedszkolach), spożywania nieprzegotowanej wody lub surowych bądź niedogotowanych produktów spożywczych pochodzenia zwierzęcego, ekspozycji zawodowej (np. praca w rolnictwie, przetwórstwie mięsa), a także podróży zagranicznych, zwłaszcza do krajów o niższym standardzie sanitarnym.

Owsica (enterobioza), Enterobius vermicularis

Najczęstsza choroba pasożytnicza w Polsce, szczególnie wśród dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Wywołuje ją owsik ludzki (Enterobius vermicularis) – niewielki nicień bytujący głównie w jelicie grubym, zwłaszcza w okolicy kątnicy.

Do zakażenia dochodzi poprzez połknięcie inwazyjnych jaj pasożyta, które mogą znajdować się na rękach, pod paznokciami, na zabawkach, pościeli, bieliźnie, ręcznikach oraz innych przedmiotach codziennego użytku. Jaja owsika są wyjątkowo odporne na warunki środowiskowe i mogą przetrwać w otoczeniu przez kilka tygodni, zachowując zdolność do zakażenia.

Najbardziej charakterystycznym objawem owsicy jest intensywny świąd okolicy odbytu, który nasila się w godzinach nocnych. Towarzyszą mu często zaburzenia snu, rozdrażnienie oraz trudności z koncentracją. Drapanie skóry w okolicy odbytu sprzyja autoinfekcji i ułatwia rozprzestrzenianie się zakażenia wśród domowników oraz w środowiskach dziecięcych.

Leczenie owsicy powinno obejmować wszystkich domowników jednocześnie, ponieważ zakażenie bardzo często przebiega bezobjawowo. Istotnym elementem zapobiegania nawrotom enterobiozy jest również przestrzeganie zasad higieny osobistej (częste mycie rąk, krótko obcięte paznokcie, codzienna zmiana bielizny i pościeli).

Glistnica (askarioza), Ascaris lumbricoides

Choroba pasożytnicza wywoływana przez glistę ludzką (Ascaris lumbricoides), dużego nicienia, który może osiągać 30–40 cm długości. Do zakażenia dochodzi w wyniku połknięcia inwazyjnych jaj pasożyta obecnych w glebie, na nieumytych warzywach i owocach lub w zanieczyszczonej wodzie.

W trakcie cyklu rozwojowego larwy migrują przez ścianę jelita, wątrobę i płuca, a następnie przedostają się do drzewa oskrzelowego. Etap ten może powodować kaszel, duszność, świsty oddechowe oraz objawy zapalne dróg oddechowych, niekiedy określane jako zespół Löfflera. Po ponownym połknięciu larw i osiągnięciu jelita cienkiego dorosłe osobniki mogą wywoływać bóle brzucha, nudności, wymioty, brak apetytu, a w ciężkich przypadkach niedrożność jelit, dróg żółciowych lub trzustkowych.

Długotrwała lub intensywna inwazja pasożyta może prowadzić do osłabienia organizmu, niedożywienia oraz niedoborów składników odżywczych, szczególnie u dzieci.

Lamblioza (giardioza), Giardia intestinalis

Choroba pasożytnicza wywoływana przez pierwotniaka Giardia intestinalis (syn. Giardia duodenalis, Giardia lamblia), potocznie określanego jako lamblia jelitowa. Do zakażenia dochodzi najczęściej poprzez spożycie skażonej wody lub żywności, rzadziej na skutek bezpośredniego kontaktu z osobą zakażoną lub poprzez tzw. drogę fekalno-oralną.

Zakażenie może przebiegać bezobjawowo, jednak u części pacjentów rozwijają się przewlekłe lub nawracające biegunki (często o charakterze wodnistym lub tłuszczowym), wzdęcia, bóle w nadbrzuszu, nudności oraz utrata apetytu. Objawy te są szczególnie częste u dzieci oraz osób z obniżoną odpornością.

Lamblioza może prowadzić do zaburzeń wchłaniania tłuszczów oraz witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K), co w przewlekłych przypadkach skutkuje utratą masy ciała, niedożywieniem oraz osłabieniem organizmu.

Tasiemczyce, Taenia saginata i Taenia solium

Choroby pasożytnicze wywoływane przez tasiemce z rodzaju Taenia, najczęściej tasiemca nieuzbrojonego (Taenia saginata) oraz tasiemca uzbrojonego (Taenia solium). Do zakażenia postacią jelitową dochodzi w wyniku spożycia surowego lub niedogotowanego mięsa (wołowego bądź wieprzowego) zawierającego larwy pasożyta (wągry).

Zakażenie jelitowe często przebiega bezobjawowo lub skąpoobjawowo. Jeśli objawy występują, są zwykle niespecyficzne i mogą obejmować bóle brzucha, nudności, osłabienie, zmiany apetytu oraz spadek masy ciała. U części chorych obserwuje się również wydalanie członów tasiemca z kałem, co bywa pierwszym zauważalnym objawem choroby.

Szczególnie niebezpiecznym powikłaniem związanym z tasiemcem uzbrojonym (Taenia solium) jest wągrzyca (cysticerkoza), do której dochodzi po połknięciu jaj pasożyta, a nie larw. W takim przypadku człowiek staje się żywicielem pośrednim, a larwy mogą lokalizować się w ośrodkowym układzie nerwowym (neurocysticerkoza), oczach, mięśniach lub innych narządach, prowadząc do ciężkich powikłań neurologicznych, w tym napadów padaczkowych i zaburzeń widzenia.

Włosogłówczyca, Trichuris trichiura

Choroba pasożytnicza wywoływana przez włosogłówkę ludzką (Trichuris trichiura). Pasożyt bytuje głównie w jelicie grubym, zwłaszcza w okolicy kątnicy.

Zakażenie może prowadzić do przewlekłych bólów brzucha, biegunek (niekiedy z domieszką krwi i śluzu) oraz niedokrwistości wynikającej z mikrouszkodzeń śluzówki i przewlekłej utraty krwi. W ciężkich inwazjach, szczególnie u dzieci, mogą występować zaburzenia wzrastania, niedożywienie, a w skrajnych przypadkach także wypadanie odbytnicy.

Ciężkie postacie choroby częściej dotyczą dzieci, przede wszystkim w warunkach sprzyjających masywnemu zakażeniu.

Ameboza (pełzakowica), Entamoeba histolytica

Choroba pasożytnicza wywoływana przez pierwotniaka Entamoeba histolytica. Do zakażenia dochodzi drogą fekalno-oralną, najczęściej poprzez spożycie skażonej wody lub żywności zawierającej cysty pasożyta.

Zakażenie może przebiegać bezobjawowo, jednak u części chorych rozwija się postać jelitowa choroby, charakteryzująca się krwawą biegunką, bólami brzucha oraz owrzodzeniami jelita grubego. W cięższych przypadkach pasożyt może szerzyć się drogą krwi, prowadząc do pełzakowicy pozajelitowej, najczęściej w postaci ropnia wątroby, rzadziej zajęcia płuc lub mózgu.

Toksoplazmoza, Toxoplasma gondii

Choroba pasożytnicza wywoływana przez pierwotniaka Toxoplasma gondii. U ludzi pasożyt ten nie osiąga postaci jelitowej, ponieważ człowiek nie jest jego żywicielem ostatecznym (rolę tę pełnią kotowate). Z tego powodu toksoplazmoza nie jest zaliczana do pasożytniczych chorób jelitowych człowieka.

Zakażenie u osób immunokompetentnych z reguły przebiega bezobjawowo lub skąpoobjawowo i zwykle nie powoduje typowych dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. 

Do zakażenia dochodzi najczęściej poprzez spożycie cyst tkankowych znajdujących się w surowym lub niedogotowanym mięsie (przeważnie wieprzowym i baranim) lub poprzez połknięcie oocyst obecnych w odchodach kotów, np. w wyniku kontaktu z zanieczyszczoną glebą, piaskiem lub żywnością.

Toksoplazmoza stanowi szczególne zagrożenie dla kobiet w ciąży (pierwotne zakażenie może prowadzić do ciężkich uszkodzeń płodu) oraz dla osób z obniżoną odpornością, u których może dojść do ciężkich postaci choroby, w tym zajęcia ośrodkowego układu nerwowego.

Węgorczyca (strongyloidoza), Strongyloides stercoralis

Rzadziej, przede wszystkim u osób podróżujących do krajów o niższym standardzie sanitarnym oraz u pacjentów z upośledzoną odpornością, obserwuje się inne zakażenia pasożytnicze, w tym węgorczycę wywoływaną przez Strongyloides stercoralis. Pasożyt może powodować objawy jelitowe, skórne i oddechowe, a rozpoznanie bywa utrudnione ze względu na nieswoisty przebieg.

Choć zakażenia Strongyloides stercoralis w Polsce mają charakter sporadyczny, wymagają szybkiej diagnostyki i specjalistycznego leczenia, ponieważ w określonych warunkach mogą prowadzić do ciężkich, zagrażających życiu powikłań.

Najgroźniejszą postacią choroby jest tzw. zespół hiperinfekcji, który występuje głównie u osób z istotną immunosupresją (np. leczonych glikokortykosteroidami, po przeszczepach, z zakażeniem HIV). W tej sytuacji dochodzi do niekontrolowanego namnażania i szerzenia się pasożyta w organizmie, co może prowadzić do ciężkich zakażeń bakteryjnych, sepsy oraz niewydolności wielonarządowej wymagających pilnej interwencji medycznej.

FAQ

Odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące infekcji pasożytniczych przewodu pokarmowego