Leki na otępienie starcze

Najważniejsze informacje

• Leki stosowane w otępieniu nie prowadzą do całkowitego wyleczenia, ale w zależności od jego przyczyny mogą łagodzić objawy i przez pewien czas podtrzymywać funkcje poznawcze, w tym pamięć oraz uwagę. 
• Do podstawowych leków wykorzystywanych w farmakoterapii otępienia należą inhibitory cholinesterazy (donepezil, rywastygmina, galantamina) oraz memantyna. 
• Leki przeciwpsychotyczne włącza się w wyjątkowych sytuacjach, gdy objawy behawioralne lub psychotyczne zagrażają pacjentowi lub jego otoczeniu albo powodują znaczne cierpienie. Ich stosowanie u osób z otępieniem wymaga szczególnej ostrożności ze względu na zwiększone ryzyko poważnych działań niepożądanych, w tym zdarzeń naczyniowo-mózgowych i zgonu. 
• U odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów wykorzystuje się przeciwciała monoklonalne, takie jak lekanemab i donanemab. Leki te zmniejszają obciążenie amyloidem oraz spowalniają pogarszanie funkcji poznawczych i sprawności. Ze względu na ryzyko działań niepożądanych terapia wymaga monitorowania, w tym regularnego wykonywania badań rezonansu magnetycznego. 

Dobór farmakoterapii zależy od przyczyny otępienia, nasilenia objawów, chorób współistniejących, stosowanych leków oraz ogólnego stanu pacjenta. Skuteczność i tolerancja leczenia mogą różnić się u poszczególnych osób, dlatego terapię ustala się indywidualnie i regularnie ocenia jej skuteczność, tolerancję oraz bezpieczeństwo. Szczególnej ostrożności przy wdrażaniu farmakoterapii wymagają osoby w podeszłym wieku, z chorobami przewlekłymi lub przyjmujące wiele preparatów. 

Rola i działanie leków stosowanych w otępieniu

Leczenie farmakologiczne otępienia ma przede wszystkim łagodzić jego objawy oraz możliwie długo podtrzymywać sprawność i samodzielność pacjenta. Trzeba jednak podkreślić, że większość dostępnych leków nie prowadzi do całkowitego wyleczenia ani nie odwraca zmian neurodegeneracyjnych. Wyjątek stanowią leki antyamyloidowe stosowane u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów we wczesnej fazie choroby Alzheimera, które mogą spowalniać jej postęp. 

Farmakoterapia w otępieniu służy głównie:

• łagodzeniu zaburzeń funkcji poznawczych;
• możliwie długiemu podtrzymywaniu sprawności i samodzielności;
• leczeniu wybranych objawów neuropsychiatrycznych, np. depresji lub nasilonego lęku, gdy wymagają one farmakoterapii;
• ograniczeniu nasilenia ciężkich zaburzeń zachowania, takich jak pobudzenie czy agresja, w uzasadnionych klinicznie sytuacjach.

Leki stosowane w otępieniu nie działają tak samo u każdego pacjenta. U części osób przynoszą niewielką poprawę lub stabilizację funkcjonowania, u innych efekt jest mało zauważalny, a leczenie może powodować działania niepożądane. Z tego względu odpowiedź na terapię oraz jej bezpieczeństwo powinny być regularnie oceniane przez lekarza.

Leki na otępienie – najważniejsze grupy

Farmakoterapię otępienia dobiera się przede wszystkim do jego rodzaju, stopnia zaawansowania i obrazu klinicznego. Podejście terapeutyczne różni się w zależności od przyczyny – inne leki stosuje się w chorobie Alzheimera, a inne w otępieniu związanym z chorobą Parkinsona czy otępieniu z ciałami Lewy’ego. Przy wyborze terapii uwzględnia się również choroby współistniejące, stosowane preparaty oraz ryzyko działań niepożądanych. 

Farmakoterapia otępienia może obejmować:

• inhibitory acetylocholinoesterazy (donepezil, rywastygminę lub galantaminę);
• memantynę (antagonistę receptora NMDA);
• leki stosowane w łagodzeniu wybranych objawów towarzyszących (m.in. depresji, lęku, zaburzeń snu czy pobudzenia); 
• leki przeciwpsychotyczne (włączane w wybranych przypadkach nasilonych objawów psychotycznych lub ciężkich zaburzeń zachowania);
• terapie antyamyloidowe wykorzystywane u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów z wczesną chorobą Alzheimera (przeciwciała monoklonalne skierowane przeciwko amyloidowi β).

Inhibitory cholinesterazy w leczeniu otępienia

Leki te hamują aktywność enzymów rozkładających acetylocholinę – neuroprzekaźnik istotny m.in. dla pamięci, uczenia się, uwagi i innych procesów poznawczych. W efekcie zwiększa się jej dostępność w synapsach. Nie prowadzi to jednak do odbudowy uszkodzonych neuronów ani zahamowania procesu neurodegeneracyjnego. 

Inhibitory cholinesterazy działają objawowo, sprzyjając utrzymaniu funkcji poznawczych i codziennego funkcjonowania. Stosuje się je przede wszystkim w chorobie Alzheimera, a także w otępieniu z ciałami Lewy’ego i otępieniu w przebiegu choroby Parkinsona. W innych postaciach ich wykorzystanie jest bardziej ograniczone i zależy od rozpoznania oraz indywidualnej oceny pacjenta. 

Donepezil, rywastygmina i galantamina – czym się różnią?

Poszczególne inhibitory cholinesterazy różnią się postacią farmaceutyczną, sposobem dawkowania i zakresem zastosowania.

• Donepezil – wykorzystywany w leczeniu objawowym choroby Alzheimera. Podaje się go raz na dobę, co może ułatwiać regularne przyjmowanie leku.
• Rywastygmina – dostępna w postaci doustnej oraz jako plaster przezskórny. Plaster stanowi alternatywną drogę podania, m.in. u pacjentów, u których podawanie doustne jest utrudnione lub występują działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego. Lek ten wykorzystuje się również w otępieniu związanym z chorobą Parkinsona.
• Galantamina – przeznaczona do leczenia objawowego łagodnej do umiarkowanej choroby Alzheimera.

Jakie działania niepożądane mogą powodować inhibitory cholinesterazy?

Najczęstsze działania niepożądane inhibitorów cholinesterazy dotyczą przewodu pokarmowego. Wśród nich wymienia się nudności, wymioty, biegunkę, utratę apetytu oraz spadek masy ciała. Do innych należą zawroty głowy, omdlenia i bradykardia, dlatego u osób z chorobami układu sercowo-naczyniowego konieczna jest szczególna ostrożność. U pacjentów w podeszłym wieku ich znaczenie należy oceniać w kontekście chorób współistniejących, stanu odżywienia, ryzyka odwodnienia oraz polifarmakoterapii. 

Memantyna a otępienie – zastosowanie leku 

Memantyna znajduje zastosowanie w farmakoterapii choroby Alzheimera, przede wszystkim w jej umiarkowanej i ciężkiej postaci. Lek wpływa na układ glutaminianergiczny – jest antagonistą receptorów NMDA i ogranicza ich nadmierną aktywację przez glutaminian, pomagając regulować przekaźnictwo nerwowe. 

Podobnie jak inhibitory cholinesterazy, memantyna nie odwraca zmian neurodegeneracyjnych i nie modyfikuje przyczyny choroby Alzheimera. Jej działanie ma na celu łagodzenie objawów i podtrzymywanie funkcjonowania pacjenta. 

Pobierz aplikację

Receptomat w telefonie!

Dbaj o zdrowie tak jak Ci wygodnie!

Aplikacja Receptomat to innowacyjne rozwiązanie telemedyczne, które pozwala dbać o ciągłość leczenia w prosty sposób. Usługi medyczne są dostępne dla Ciebie przez 7 dni w tygodniu! Umów się na teleporadę, prześlij dokumentację medyczną, ustaw powiadomienia o lekach. Wygodnie, szybko, niezawodnie.

Pobierz naszą aplikację

W wybranych przypadkach memantynę łączy się z inhibitorem cholinesterazy. Decyzja o takim postępowaniu zależy od stopnia zaawansowania choroby, stanu pacjenta i odpowiedzi na leczenie.

Do częstych działań niepożądanych memantyny należą zawroty i bóle głowy, zaparcia oraz splątanie.

Leki na objawy behawioralne otępienia

Otępieniu mogą towarzyszyć nie tylko zaburzenia pamięci, ale również depresja, lęk, drażliwość, pobudzenie, urojenia czy omamy. W zależności od rodzaju i nasilenia objawów lekarz dobiera odpowiednie postępowanie, zachowując szczególną ostrożność przy wyborze leków.

Leki przeciwdepresyjne i przeciwlękowe u pacjentów z otępieniem

W przypadku klinicznie istotnej depresji lekarz może rozważyć zastosowanie leku przeciwdepresyjnego, w tym z grupy SSRI, uwzględniając: nasilenie objawów, stan ogólny pacjenta, choroby współistniejące i możliwe interakcje z innymi lekami. 

Skuteczność farmakoterapii depresji u osób z otępieniem jest jednak ograniczona, dlatego w łagodniejszych przypadkach istotne znaczenie mają również metody niefarmakologiczne. 

Leki przeciwlękowe, szczególnie benzodiazepiny, nie są zalecane jako leczenie długotrwałe, ponieważ mogą powodować sedację, pogorszenie funkcji poznawczych i zwiększać ryzyko upadków. 

Otępienie – w jakich sytuacjach lekarz może wdrożyć leki przeciwpsychotyczne? 

Leki przeciwpsychotyczne nie powinny być rutynowo stosowane u osób z otępieniem. Można je rozważyć przy nasilonych omamach, urojeniach lub pobudzeniu, gdy objawy powodują znaczne cierpienie albo stwarzają ryzyko dla pacjenta lub jego otoczenia.

Przed rozpoczęciem farmakoterapii należy ustalić przyczynę nagłej zmiany zachowania, ponieważ leczenie objawów bez usunięcia czynnika wywołującego bywa nieskuteczne. Pobudzenie, agresja lub dezorientacja mogą wynikać z bólu, infekcji, odwodnienia, zaparć, działania leków lub majaczenia, a także z niekorzystnych czynników środowiskowych. Jeśli lek jest konieczny, stosuje się najmniejszą skuteczną dawkę przez możliwie krótki czas. 

Szczególną ostrożność należy zachować u osób z otępieniem z ciałami Lewy’ego i otępieniem w chorobie Parkinsona, ponieważ leki przeciwpsychotyczne, zwłaszcza te o silnym działaniu dopaminolitycznym, mogą znacznie nasilać objawy parkinsonowskie oraz wywoływać ciężkie działania niepożądane. Ich stosowanie u pacjentów z otępieniem wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem udaru i zgonu.

Lecanemab i donanemab – terapie antyamyloidowe – czy zatrzymują otępienie? 

W ostatnich latach zmieniło się podejście do farmakoterapii choroby Alzheimera. Oprócz leków łagodzących objawy dostępne są terapie ukierunkowane na patologię amyloidową, których celem jest zmniejszenie ilości złogów beta-amyloidu w mózgu. Należą do nich lecanemab i donanemab, czyli przeciwciała monoklonalne, które wiążą beta-amyloid i ułatwiają usuwanie jego złogów.

Leki te nie tylko łagodzą objawy, ale spowalniają tempo pogarszania się funkcji poznawczych i funkcjonowania u odpowiednio zakwalifikowanych osób z wczesną chorobą Alzheimera. Nie zatrzymują ani nie odwracają choroby i nie są przeznaczone dla wszystkich osób z otępieniem. Co ważne, terapia wymaga ścisłego monitorowania, w tym wykonania rezonansu magnetycznego przed jej rozpoczęciem i w trakcie.

• Lecanemab i donanemab – w Unii Europejskiej wskazane u dorosłych z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi lub łagodnym otępieniem w przebiegu choroby Alzheimera, z potwierdzoną patologią amyloidową, którzy nie mają dwóch kopii ApoE ε4.

Obie terapie wiążą się z ryzykiem ARIA (amyloid-related imaging abnormalities) – zmian widocznych w badaniu MRI, które obejmują obrzęk oraz mikrokrwawienia. Występują one częściej u osób z dwiema kopiami ApoE ε4, dlatego przy kwalifikacji do terapii uwzględnia się również genotyp, obraz MRI oraz inne uwarunkowania kliniczne.

Suplementy diety a otępienie – czy preparaty bez recepty są pomocne?

Osoby poszukujące sposobu na poprawę pamięci często sięgają po preparaty dostępne bez recepty. W aptekach można znaleźć suplementy diety, które zawierają:

• miłorząb japoński;
• kwasy omega-3;
• witaminy i składniki mineralne;
• składniki roślinne reklamowane jako wsparcie pamięci.

Nie ma przekonujących dowodów, że suplementy zapobiegają otępieniu lub poprawiają funkcje poznawcze u osób bez stwierdzonego niedoboru. Nie zastępują leków stosowanych w leczeniu otępienia ani nie odwracają zmian neurodegeneracyjnych. Uzupełnienie potwierdzonego niedoboru witamin lub składników mineralnych może być jednak zasadne, zwłaszcza gdy przyczynia się on do pogorszenia funkcji poznawczych.

Suplementy mogą wchodzić w interakcje z przyjmowanymi lekami. Przed rozpoczęciem ich stosowania warto poinformować lekarza lub farmaceutę o wszystkich przyjmowanych preparatach. 

Otępienie – czy i kiedy można odstawić leki lub zmienić ich dawkę? 

Decyzję o rozpoczęciu, zmianie dawki lub zakończeniu leczenia podejmuje lekarz. Ocenia przy tym, czy lek nadal przynosi korzyść, jak pacjent go toleruje oraz jaki jest jego ogólny stan zdrowia.

Szczególne znaczenie ma regularny przegląd farmakoterapii. Wraz z postępem otępienia zmieniają się potrzeby pacjenta, mogą pojawić się nowe choroby i konieczność przyjmowania dodatkowych leków. W takiej sytuacji lekarz ocenia zasadność zmniejszenia liczby stosowanych preparatów, zmiany dawki lub zastąpienia jednego leku innym.

Nie należy samodzielnie rozpoczynać, odstawiać ani zmieniać dawki leków, w tym stosowanych w leczeniu otępienia, przeciwdepresyjnych, przeciwpsychotycznych czy uspokajających. U osób starszych nawet niewielka zmiana farmakoterapii może wpływać na ciśnienie tętnicze, równowagę, świadomość lub działanie innych leków.

Czy leki przeciwcholinergiczne zwiększają ryzyko pogorszenia funkcji poznawczych?

U osób starszych, szczególnie z zaburzeniami poznawczymi lub otępieniem, warto regularnie przeglądać wszystkie przyjmowane leki. Niektóre z nich mają działanie przeciwcholinergiczne, czyli hamują działanie acetylocholiny. Należą do nich leki stosowane w terapii niektórych chorób układu moczowego, alergii, depresji i innych schorzeń.

Acetylocholina odgrywa ważną rolę w procesach pamięci i uczenia się. Duże obciążenie przeciwcholinergiczne może nasilać zaburzenia poznawcze, a u osób starszych zwiększać także ryzyko działań niepożądanych, takich jak: suchość w ustach, zaparcia, zaburzenia widzenia czy zatrzymanie moczu.

Badania obserwacyjne wskazują na związek między długotrwałym stosowaniem leków o silnym działaniu przeciwcholinergicznym a większym ryzykiem otępienia. Nie wiadomo jednak, czy zależność ta ma charakter przyczynowo-skutkowy, dlatego nie można uznać, że leki te bezpośrednio odpowiadają za jego rozwój. 

Nie należy samodzielnie odstawiać leków przeciwcholinergicznych. Podczas przeglądu farmakoterapii lekarz może ocenić, czy dany preparat jest nadal potrzebny i czy można zastąpić go lekiem o mniejszym wpływie na układ cholinergiczny. Celem jest ograniczenie obciążenia przeciwcholinergicznego przy jednoczesnym zapewnieniu skutecznego leczenia innych chorób.