Otępienie starcze

Najważniejsze informacje

• Otępienie (demencja) to zespół objawów wynikających z choroby lub innych zmian w mózgu. Charakteryzuje się istotnym pogorszeniem funkcji poznawczych, takich jak: pamięć, myślenie, orientacja w czasie i przestrzeni, uwaga czy posługiwanie się językiem. Zaburzenia te utrudniają codzienne funkcjonowanie i mogą prowadzić do utraty samodzielności. 
• Do rozwoju otępienia prowadzi najczęściej choroba Alzheimera. Innymi przyczynami mogą być m.in.: choroby naczyń mózgowych, otępienie z ciałami Lewy’ego oraz otępienie czołowo-skroniowe. U części pacjentów występuje otępienie mieszane, które wynika ze współistnienia różnych procesów chorobowych. 
• Wśród pierwszych objawów otępienia można wymienić: trudności z zapamiętywaniem nowych informacji i znajdowaniem właściwych słów, powtarzanie pytań, problemy z planowaniem oraz podejmowaniem decyzji, a także zaburzenia orientacji w czasie lub przestrzeni. 
• Początkowo objawy mogą być łagodne, jednak z czasem zaburzenia funkcji poznawczych mogą się nasilać. Przebieg i tempo rozwoju otępienia zależą przede wszystkim od jego przyczyny. 

Pogorszenie pamięci i innych funkcji poznawczych nie zawsze oznacza otępienie. Wraz z wiekiem mogą pojawiać się niewielkie trudności z przypominaniem sobie informacji czy wolniejsze tempo ich przetwarzania, które nie wpływają istotnie na codzienne funkcjonowanie ani samodzielność. Niepokój powinny natomiast budzić objawy, które stopniowo się nasilają, utrudniają wykonywanie rutynowych czynności lub wpływają na orientację, komunikację i podejmowanie decyzji.

Otępienie starcze – co to jest?

„Otępienie starcze” lub „demencja starcza” to potoczne i obecnie nieprecyzyjne określenia nabytego pogorszenia funkcji poznawczych, które wpływa na codzienne funkcjonowanie i może prowadzić do utraty samodzielności. Współcześnie stosuje się określenia otępienie lub demencja, a w terminologii medycznej również zaburzenia neurokognitywne.

Otępienie nie jest pojedynczą chorobą, lecz zespołem objawów o różnych możliwych przyczynach. Nie stanowi ono prawidłowego ani nieuniknionego elementu procesu starzenia. 

Wraz z wiekiem mogą występować łagodne zmiany funkcji poznawczych, np.: wolniejsze przypominanie sobie słów, nazwisk lub informacji, przy zachowanej zdolności do ich późniejszego odtworzenia. Niepokój powinno natomiast budzić wyraźne pogorszenie pamięci, myślenia lub innych funkcji poznawczych, które utrudnia codzienne funkcjonowanie i wykonywanie wcześniej dobrze opanowanych czynności.

Zaburzenia funkcji poznawczych dotyczą m.in.:

• pamięci;
• uwagi i koncentracji;
• myślenia i rozumowania;
• zdolności uczenia się;
• funkcji językowych, w tym rozumienia i tworzenia wypowiedzi;
• funkcji wykonawczych (planowanie, rozwiązywanie problemów, podejmowanie decyzji);
• funkcji wzrokowo-przestrzennych.

Mogą również występować zaburzenia orientacji oraz zmiany zachowania, nastroju, osobowości lub motywacji. Ich charakter i nasilenie zależą głównie od przyczyny otępienia.

Wraz z nasilaniem się zaburzeń wykonywanie codziennych obowiązków może stawać się coraz trudniejsze. Początkowo problemy mogą dotyczyć bardziej złożonych aktywności, takich jak: zarządzanie finansami, przygotowywanie posiłków czy organizowanie spraw urzędowych, a w późniejszych etapach również podstawowych czynności życia codziennego. W konsekwencji rośnie zapotrzebowanie na pomoc i opiekę.

Ryzyko otępienia zwiększa się wraz z wiekiem, ale może ono wystąpić również u osób młodszych, choć w tej grupie wiekowej jest znacznie rzadsze.

Jakie są przyczyny otępienia i jakie choroby mogą do niego prowadzić? 

W wielu przypadkach podłożem otępienia są choroby neurodegeneracyjne, które prowadzą do postępującego uszkodzenia neuronów i zaburzenia ich funkcjonowania. 

W innych sytuacjach istotną rolę odgrywają choroby naczyń i związane z nimi uszkodzenia mózgu. Otępienie bywa także następstwem innych schorzeń oraz stanów wpływających na funkcjonowanie układu nerwowego. 

U jednej osoby może współistnieć kilka procesów chorobowych, np. neurodegeneracyjny i naczyniowy, co określa się jako otępienie o etiologii mieszanej. 

Choroba Alzheimera – najczęstsza przyczyna otępienia 

Alzheimer to postępująca choroba neurodegeneracyjna, w której dochodzi do stopniowej utraty neuronów i ich połączeń oraz postępujących zmian w strukturze i funkcjonowaniu mózgu.

• Dla alzheimera charakterystyczne jest nieprawidłowe gromadzenie beta-amyloidu oraz patologicznego białka tau. Wraz z postępem choroby proces neurodegeneracyjny obejmuje kolejne struktury i sieci mózgowe, prowadząc do narastających zaburzeń funkcji poznawczych.
• Choroba Alzheimera może mieć różny obraz kliniczny i nie zawsze rozpoczyna się od zaburzeń pamięci. Oprócz typowej postaci z dominującymi zaburzeniami pamięci występują także rzadsze warianty, w których początkowo większe znaczenie mają inne funkcje poznawcze. Obraz objawów zależy m.in. od zajętych obszarów mózgu, stadium choroby oraz współistniejących zmian patologicznych.

Otępienie naczyniowe – skutek naczyniowego uszkodzenia mózgu 

Otępienie naczyniowe jest związane z uszkodzeniem mózgu w przebiegu chorób naczyń. Może rozwijać się m.in. w następstwie udaru, wielokrotnych zawałów mózgu lub przewlekłego uszkodzenia mózgu związanego z chorobą małych naczyń.

Pobierz aplikację

Receptomat w telefonie!

Dbaj o zdrowie tak jak Ci wygodnie!

Aplikacja Receptomat to innowacyjne rozwiązanie telemedyczne, które pozwala dbać o ciągłość leczenia w prosty sposób. Usługi medyczne są dostępne dla Ciebie przez 7 dni w tygodniu! Umów się na teleporadę, prześlij dokumentację medyczną, ustaw powiadomienia o lekach. Wygodnie, szybko, niezawodnie.

Pobierz naszą aplikację

Do najważniejszych czynników związanych z rozwojem otępienia naczyniowego należą:

• nadciśnienie tętnicze;
• cukrzyca;
• dyslipidemia;
• palenie tytoniu;
• migotanie przedsionków;
• inne choroby układu sercowo-naczyniowego.

Ich obecność zwiększa ryzyko naczyniowego uszkodzenia mózgu, ale nie oznacza automatycznie rozwoju otępienia. Kontrola czynników modyfikowalnych pomaga zapobiegać udarom i postępowi zmian naczyniowych w mózgu.

Otępienie z ciałami Lewy’ego

Otępienie z ciałami Lewy’ego, podobnie jak choroba Parkinsona, należy do synukleinopatii – grupy schorzeń neurodegeneracyjnych związanych z patologicznym gromadzeniem białka alfa-synukleiny w neuronach. Charakteryzuje się występowaniem zaburzeń funkcji poznawczych oraz charakterystycznych objawów neurologicznych i neuropsychiatrycznych, takich jak: ich fluktuacje, omamy wzrokowe czy objawy parkinsonowskie. Obraz kliniczny może częściowo nakładać się na chorobę Alzheimera i chorobę Parkinsona, dlatego rozpoznanie opiera się na charakterystycznych objawach oraz ich przebiegu. 

Otępienie czołowo-skroniowe

Obejmuje grupę chorób neurodegeneracyjnych, w których dochodzi przede wszystkim do postępującego uszkodzenia płatów czołowych i skroniowych mózgu. Wyróżnia się m.in. wariant behawioralny oraz postacie przebiegające z pierwotnymi postępującymi zaburzeniami językowymi.

W porównaniu z chorobą Alzheimera otępienie czołowo-skroniowe częściej rozpoczyna się przed 65. rokiem życia. Wczesny początek zaburzeń poznawczych jest jedną z przesłanek do uwzględnienia otępienia czołowo-skroniowego w diagnostyce. 

Otępienie w przebiegu choroby Parkinsona 

Choroba Parkinsona to postępujące schorzenie neurodegeneracyjne, w którym mogą występować zaburzenia funkcji poznawczych, a u części pacjentów rozwija się otępienie. 

Otępienie w chorobie Parkinsona należy różnicować z otępieniem z ciałami Lewy’ego. Odróżnienie obu jednostek opiera się przede wszystkim na kolejności występowania objawów. W otępieniu związanym z chorobą Parkinsona zaburzenia ruchowe poprzedzają rozwój otępienia, natomiast w otępieniu z ciałami Lewy’ego zaburzenia poznawcze pojawiają się przed objawami parkinsonowskimi lub w podobnym czasie. 

Inne przyczyny otępienia i zaburzeń poznawczych 

Nie wszystkie problemy z pamięcią i innymi zdolnościami poznawczymi wynikają z chorób neurodegeneracyjnych lub naczyniowych. Do pogorszenia funkcji poznawczych mogą prowadzić również schorzenia, zaburzenia i czynniki, z których część jest potencjalnie odwracalna lub możliwa do leczenia. Należą do nich m.in.: 

• niedobór witamin B₁₂ lub folianów;
• niedoczynność tarczycy;
• inne zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne;
• działania niepożądane niektórych leków;
• długotrwałe spożywanie alkoholu;
• wybrane choroby zakaźne;
• urazy mózgu;
• niektóre przyczyny strukturalne, w tym wodogłowie normotensyjne.

Wymienione czynniki nie zawsze prowadzą bezpośrednio do trwałego zespołu otępiennego. Część z nich może powodować zaburzenia poznawcze, które przypominają otępienie lub nasilają istniejące już zaburzenia. Z tego względu należy je uwzględnić w diagnostyce, zwłaszcza gdy istnieje możliwość zastosowania skutecznego leczenia.

Otępienie mieszane – więcej niż jedna przyczyna 

U jednej osoby mogą występować jednocześnie różne patologie mózgowe, które wpływają na funkcje poznawcze. Często obserwuje się połączenie zmian typowych dla choroby Alzheimera z naczyniowym uszkodzeniem mózgu, ale możliwe jest również współistnienie innych procesów neurodegeneracyjnych i naczyniowych. Taki stan określa się jako otępienie o mieszanej etiologii. Współwystępowanie kilku rodzajów zmian w mózgu jest częste, zwłaszcza w starszym wieku, ale nie zawsze prowadzi do rozwoju otępienia. 

Jakie mogą być pierwsze objawy otępienia?

Pierwsze objawy otępienia zazwyczaj rozwijają się stopniowo i przez długi czas pozostają niezauważone. Początkowo zarówno osoba, u której pojawiają się zaburzenia poznawcze, jak i jej bliscy przypisują je zmęczeniu, roztargnieniu lub naturalnym zmianom związanym z procesem starzenia. Z czasem objawy nasilają się i coraz wyraźniej wpływają na codzienne funkcjonowanie. 

Do objawów zaburzeń poznawczych występujących w przebiegu otępienia należą m.in.: 

• problemy z zapamiętywaniem nowych informacji i przypominaniem sobie niedawnych wydarzeń;
• powtarzanie tych samych pytań lub opowiadanie tych samych historii;
• odkładanie przedmiotów w nietypowe miejsca i trudności z ich odnalezieniem;
• problemy z koncentracją i utrzymaniem uwagi;
• trudności z doborem właściwych słów lub podążaniem za rozmową;
• dezorientacja w czasie i przestrzeni, w tym gubienie się w dobrze znanych miejscach;
• kłopoty z planowaniem i organizowaniem codziennych czynności oraz podejmowaniem decyzji;
• trudności z wykonywaniem czynności, które wcześniej były dobrze opanowane;
• wycofywanie się z aktywności społecznej;
• zmiany nastroju lub zachowania.

Nie wszystkie wymienione objawy muszą występować jednocześnie. Ich charakter i nasilenie mogą różnić się w zależności od przyczyny zaburzeń poznawczych.

Zaburzenia pamięci oraz orientacji w czasie i przestrzeni

We wczesnej fazie otępienia często pojawiają się trudności z zapamiętywaniem nowych informacji i przypominaniem sobie niedawnych wydarzeń. Pacjent nie pamięta, co robił kilka godzin wcześniej, wielokrotnie pyta o tę samą rzecz, zapomina o niedawno ustalonych planach lub przekazywanych mu informacjach.

Z czasem mogą pojawić się także zaburzenia orientacji w czasie i przestrzeni. Pacjent może nie wiedzieć, jaki jest dzień tygodnia, mylić pory dnia, mieć problem z określeniem, gdzie się znajduje lub gubić się w dobrze znanych miejscach. 

W bardziej zaawansowanych stadiach mogą wystąpić również trudności z rozpoznawaniem bliskich osób lub prawidłowym określaniem własnej tożsamości.

Problemy z mową, myśleniem i wykonywaniem codziennych czynności

Objawy nie ograniczają się tylko do zaburzeń pamięci – w przebiegu otępienia stopniowo pogarszają się również inne funkcje poznawcze. Pacjent może mieć trudności ze znalezieniem właściwego słowa, zrozumieniem bardziej złożonych wypowiedzi lub logicznym uporządkowaniem informacji, a także tracić wątek podczas rozmowy.

Ponadto w przebiegu otępienia występują zaburzenia funkcji wykonawczych. Osoba, która wcześniej bez problemu robiła zakupy, przygotowywała posiłki czy zarządzała domowym budżetem, z czasem może mieć trudności z zaplanowaniem, organizacją i wykonaniem wspomnianych zadań. 

Wraz z postępem otępienia mogą wystąpić także zaburzenia rozpoznawania przedmiotów, osób i miejsc (agnozja). 

Zmiany nastroju i zachowania

W przebiegu otępienia mogą pojawiać się także zmiany emocjonalne i behawioralne. Niektóre osoby stają się bardziej wycofane oraz apatyczne, tracą zainteresowanie czynnościami, które wcześniej sprawiały im przyjemność. U innych z kolei pojawia się większa drażliwość, lękliwość, impulsywność lub podejrzliwość. Objawy te mogą występować na różnych etapach otępienia, a ich nasilenie i charakter są zróżnicowane. 

W otępieniu czołowo-skroniowym zmiany zachowania i osobowości mogą należeć do wczesnych i dominujących objawów, podczas gdy w chorobie Alzheimera we wczesnym okresie częściej na pierwszy plan wysuwają się zaburzenia pamięci i innych funkcji poznawczych.

Otępienie – objawy w zaawansowanych stadiach

Wraz z postępem otępienia nasilają się zaburzenia funkcji poznawczych, a zdolność do samodzielnego funkcjonowania stopniowo maleje. Początkowo pacjent potrzebuje pomocy przy bardziej złożonych czynnościach, a z czasem również przy podstawowych aktywnościach, takich jak: ubieranie się, przygotowywanie posiłków, korzystanie z toalety czy utrzymywanie higieny.

W zaawansowanym otępieniu pogłębiają się zaburzenia pamięci, orientacji, mowy i rozumienia. Osoba ma trudności z rozpoznawaniem bliskich, określeniem miejsca, w którym się znajduje, lub zrozumieniem otaczającej sytuacji.

W późniejszych stadiach pojawiają się również problemy z chodzeniem i utrzymaniem równowagi, zwiększone ryzyko upadków, zaburzenia snu i rytmu dobowego, nietrzymanie moczu oraz trudności z jedzeniem i połykaniem. U części osób występują także nasilone zmiany zachowania, urojenia lub omamy. W najcięższych stadiach otępienia pacjent traci znaczną część samodzielności i wymaga stałego wsparcia, a często również całodobowej opieki.

Zwykłe zapominanie czy otępienie? Kiedy objawy powinny zaniepokoić?

Pojedyncze epizody zapominania mogą występować także u zdrowych osób i częściej pojawiają się wraz z wiekiem. Nie oznaczają automatycznie otępienia. 

Niepokój powinny wzbudzić natomiast utrzymujące się, nawracające lub postępujące zaburzenia pamięci i innych funkcji poznawczych, zwłaszcza gdy wpływają na codzienną aktywność życiową. Jedną z możliwych przyczyn takich objawów są łagodne zaburzenia poznawcze (MCI, mild cognitive impairment). W MCI występuje obiektywnie potwierdzone pogorszenie jednej lub kilku funkcji poznawczych, przy zachowaniu zasadniczej samodzielności pacjenta. Stan ten może pozostawać stabilny, poprawić się lub zwiększać ryzyko rozwoju otępienia, jednak nie jest z nim tożsamy. 

Utrzymujące się lub nasilające zaburzenia pamięci albo innych funkcji poznawczych warto skonsultować z lekarzem. Ich przyczyną mogą być nie tylko choroby neurodegeneracyjne, ale także czynniki potencjalnie odwracalne, m.in.: działanie niektórych leków, zaburzenia snu czy depresja. 

Otępienie – jak przebiega i jakie ma etapy? 

Otępienie może mieć różny przebieg, zależny m.in. od jego przyczyny, rodzaju dominujących zaburzeń poznawczych, chorób współistniejących i indywidualnego stanu zdrowia. Nie istnieje jeden schemat rozwoju otępienia, który dotyczyłby wszystkich osób. Choroba Alzheimera zwykle postępuje stopniowo, natomiast otępienie naczyniowe może mieć przebieg stopniowy lub skokowy. W otępieniu z ciałami Lewy’ego charakterystyczne są m.in. wahania sprawności poznawczej, omamy wzrokowe i objawy parkinsonowskie, a otępienie czołowo-skroniowe często rozpoczyna się od zmian zachowania, osobowości lub zaburzeń językowych. W uproszczeniu, ze względu na nasilanie się zaburzeń poznawczych i utratę samodzielności, można wyróżnić trzy etapy. 

• Łagodne otępienie – pojawiają się trudności z pamięcią, koncentracją, planowaniem, orientacją lub wykonywaniem bardziej złożonych czynności. Pacjent zazwyczaj zachowuje samodzielność w podstawowych czynnościach dnia codziennego, ale może potrzebować wsparcia lub przypominania w obszarach, takich jak: zarządzanie finansami, przyjmowanie leków czy organizowanie codziennych obowiązków.
• Umiarkowane otępienie – zaburzenia funkcji poznawczych nasilają się i coraz bardziej wpływają na funkcjonowanie. Pacjent może mieć trudności z wykonywaniem rutynowych czynności, orientacją w czasie i miejscu, komunikowaniem się czy dbaniem o siebie. Zwykle potrzebuje regularnej pomocy w organizacji dnia i realizacji części codziennych zadań. 
• Zaawansowane otępienie – pacjent traci znaczną część samodzielności i może wymagać pomocy w większości podstawowych czynności dnia codziennego. Występują również znaczne zaburzenia komunikacji oraz trudności z rozpoznawaniem bliskich. Na tym etapie często potrzebna jest stała opieka.