Ból neuropatyczny

Najważniejsze informacje

• Ból neuropatyczny jest związany z uszkodzeniem lub chorobą układu somatosensorycznego, który odpowiada za odbieranie i przetwarzanie informacji czuciowych. W przeciwieństwie do bólu nocyceptywnego nie jest on bezpośrednią reakcją na uszkodzenie tkanek, lecz wynika z nieprawidłowego działania układu nerwowego. 
• Do częstych przyczyn bólu neuropatycznego należą: polineuropatia cukrzycowa, neuralgia popółpaścowa, urazy i uszkodzenia nerwów, ich ucisk oraz niektóre choroby neurologiczne i ogólnoustrojowe. 
• Typowe objawy to: pieczenie, mrowienie, drętwienie, przeszywający lub napadowy ból przypominający rażenie prądem. U części osób występują również zaburzenia czucia, w tym allodynia lub hiperalgezja. 
• Lokalizacja bólu neuropatycznego zależy od miejsca uszkodzenia układu nerwowego. Dolegliwości mogą obejmować stopy i dłonie, przebiegać wzdłuż zajętego nerwu, występować w obszarze odpowiadającym zajętemu korzeniowi nerwowemu lub dotyczyć określonej części tułowia. 

Ból neuropatyczny ma charakter napadowy lub ciągły, a jego nasilenie zmienia się w zależności od choroby podstawowej i indywidualnych czynników wyzwalających. Dolegliwości mogą występować samoistnie lub nasilać się pod wpływem bodźców, które zwykle nie wywołują bólu. Obraz kliniczny różni się między pacjentami i zmienia w czasie. Przewlekły ból ogranicza aktywność, pogarsza sen oraz wpływa negatywnie na codzienne funkcjonowanie i jakość życia pacjenta. 

Ból neuropatyczny – co to jest?

Ból neuropatyczny jest następstwem uszkodzenia lub choroby układu somatosensorycznego. Układ ten obejmuje obwodowe i ośrodkowe struktury nerwowe, w tym nerwy obwodowe, rdzeń kręgowy oraz mózg, które uczestniczą w odbieraniu i przetwarzaniu bodźców czuciowych, m.in. dotyku, temperatury oraz bólu. 

Nieprawidłowości w obrębie układu somatosensorycznego zaburzają przetwarzanie informacji czuciowych, prowadząc do bólu spontanicznego, niezależnego od zewnętrznej stymulacji, lub bólu pojawiającego się w odpowiedzi na bodźce, które w prawidłowych warunkach nie wywołują dolegliwości bólowych.

Ból neuropatyczny – jak powstaje?

Mechanizmy powstawania bólu neuropatycznego są złożone i obejmują zmiany zachodzące zarówno w obwodowej, jak i ośrodkowej części układu somatosensorycznego. Należą do nich: 

• nieprawidłowa pobudliwość włókien nerwowych – uszkodzone neurony mogą wykazywać samoistną aktywność i generować impulsy niezależnie od zewnętrznego bodźca;
• zwiększona reaktywność obwodowych struktur nerwowych – uszkodzenie nerwów może prowadzić do nadmiernej odpowiedzi neuronów na stymulację;
• zmiany w ośrodkowym przetwarzaniu informacji czuciowych – w obrębie rdzenia kręgowego i mózgu może dochodzić do zwiększonej pobudliwości neuronów i nasilenia odpowiedzi na napływające sygnały, co wiąże się m.in. z sensytyzacją ośrodkową;
• osłabienie hamowania bólu – zaburzenie funkcjonowania zstępujących szlaków hamujących może sprzyjać nasileniu i utrzymywaniu się dolegliwości bólowych. 

Ból neuropatyczny i neuropatia – czy oznaczają to samo? 

Ból neuropatyczny i neuropatia nie są pojęciami tożsamymi. Neuropatia oznacza zaburzenie funkcji lub zmianę patologiczną w nerwie albo nerwach. W zależności od rodzaju i lokalizacji zajętych nerwów może powodować różne objawy:

• zaburzenia czucia – np. drętwienie, mrowienie oraz zmniejszenie lub zwiększenie wrażliwości na dotyk, temperaturę albo ból;
• zaburzenia ruchowe – w tym osłabienie siły mięśniowej;
• zaburzenia autonomiczne – związane z nieprawidłowym funkcjonowaniem nerwów autonomicznych, np. zaburzenia pocenia się, regulacji ciśnienia tętniczego czy pracy przewodu pokarmowego.

Neuropatia nie musi powodować bólu. U części osób dominują zaburzenia czucia, bez dolegliwości bólowych. U innych uszkodzenie nerwów prowadzi do bólu neuropatycznego opisywanego jako pieczenie, kłucie lub uczucie porażenia prądem. Przykładem jest polineuropatia cukrzycowa, która może przebiegać zarówno z bólem neuropatycznym, jak i bez niego. Częstość występowania bólu zależy m.in. od rodzaju neuropatii i jej przyczyny.

Określenia „neuropatia” i „ból neuropatyczny” nie powinny być stosowane zamiennie. Ból neuropatyczny jest spowodowany chorobą lub uszkodzeniem somatosensorycznego układu nerwowego. Może mieć zarówno pochodzenie obwodowe, jak i ośrodkowe, dlatego jego występowanie nie musi oznaczać neuropatii obwodowej.

Ból neuropatyczny a ból nocyceptywny – czym się różnią? 

Ból neuropatyczny i ból nocyceptywny mają różne przyczyny i mechanizmy powstawania. 

• Ból nocyceptywny pojawia się w odpowiedzi na rzeczywiste lub możliwe uszkodzenie tkanek, np. podczas urazu lub stanu zapalnego. Jest związany z pobudzeniem receptorów bólowych, czyli nocyceptorów.
• Ból neuropatyczny powstaje natomiast w wyniku choroby lub uszkodzenia układu nerwowego odpowiedzialnego za odbieranie i przetwarzanie informacji czuciowych. Może być związany m.in. z uszkodzeniem nerwów obwodowych, rdzenia kręgowego ub mózgu.

Ból neuropatyczny – przyczyny 

Przyczyny bólu neuropatycznego są zróżnicowane i obejmują zarówno uszkodzenia nerwów obwodowych, jak i struktur ośrodkowego układu nerwowego. Do najczęstszych należą: 

• cukrzyca – zwłaszcza w przebiegu polineuropatii cukrzycowej;
• półpasiec – u części osób jego następstwem jest neuralgia popółpaścowa;
• urazy i uszkodzenia nerwów obwodowych – np. po wypadkach, zabiegach chirurgicznych lub amputacji;
• ucisk nerwów lub ich korzeni – m.in. w przebiegu niektórych chorób kręgosłupa;
• choroby ośrodkowego układu nerwowego – m.in. stwardnienie rozsiane, udar mózgu lub uszkodzenie rdzenia kręgowego;
• choroby autoimmunologiczne i zapalne – w przebiegu których dochodzi do uszkodzenia struktur układu nerwowego;
• nowotwory oraz ich leczenie – ból neuropatyczny może być związany zarówno z przebiegiem choroby nowotworowej, jak i z działaniami niepożądanymi stosowanej terapii; 
• leki i substancje neurotoksyczne – szczególnie niektóre leki stosowane w chemioterapii;
• niedobór witaminy B₁₂ – prowadzący do uszkodzenia układu nerwowego i neuropatii;
• nadużywanie alkoholu – sprzyjające rozwojowi neuropatii obwodowej i związanych z nią dolegliwości bólowych.

Polineuropatia cukrzycowa

Cukrzyca jest jedną z najczęstszych przyczyn polineuropatii obwodowej. Długotrwałe zaburzenia metaboliczne związane z chorobą, w tym podwyższone stężenie glukozy we krwi, mogą prowadzić do uszkodzenia włókien nerwowych oraz zaburzeń ich ukrwienia. Zmiany najczęściej rozpoczynają się w dystalnych częściach kończyn dolnych, przede wszystkim w obrębie stóp, a wraz z postępem neuropatii mogą obejmować podudzia i kończyny górne.

Polineuropatia cukrzycowa powoduje pieczenie, mrowienie, drętwienie, ból oraz zaburzenia czucia. W bardziej zaawansowanych przypadkach dochodzi do utraty czucia ochronnego, zwłaszcza bólu i temperatury, co zwiększa ryzyko przeoczenia urazów stóp oraz rozwoju owrzodzeń.

Półpasiec i neuralgia popółpaścowa

Półpasiec jest wywoływany przez reaktywację wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV), który po przebyciu ospy wietrznej pozostaje w organizmie w stanie utajenia, głównie w zwojach czuciowych. Reaktywacja wirusa prowadzi do zajęcia neuronów czuciowych i ich włókien, powodując ból oraz charakterystyczne zmiany skórne w obrębie zajętego dermatomu.

U części osób dolegliwości utrzymują się po ustąpieniu zmian skórnych. Neuralgia popółpaścowa to przewlekły ból neuropatyczny w obszarze wcześniej zajętym przez półpasiec, trwający ponad 90 dni od początku wysypki. Może mieć charakter piekący, palący lub kłujący. Często występuje również allodynia – lekki dotyk skóry może wywoływać lub nasilać dolegliwości. 

Pobierz aplikację

Receptomat w telefonie!

Dbaj o zdrowie tak jak Ci wygodnie!

Aplikacja Receptomat to innowacyjne rozwiązanie telemedyczne, które pozwala dbać o ciągłość leczenia w prosty sposób. Usługi medyczne są dostępne dla Ciebie przez 7 dni w tygodniu! Umów się na teleporadę, prześlij dokumentację medyczną, ustaw powiadomienia o lekach. Wygodnie, szybko, niezawodnie.

Pobierz naszą aplikację

Urazy i ucisk nerwów

Uszkodzenie nerwu może być następstwem jego przecięcia, rozciągnięcia, zmiażdżenia lub długotrwałego ucisku. Do takich uszkodzeń dochodzi w wyniku wypadków komunikacyjnych, urazów sportowych czy niektórych zabiegów chirurgicznych. Jeśli uszkodzenie obejmuje włókna czuciowe, jednym z jego następstw może być ból neuropatyczny.

Ból neuropatyczny występuje również w przebiegu ucisku korzeni nerwowych, np. w związku z niektórymi chorobami kręgosłupa. Dolegliwości często promieniują z okolicy kręgosłupa do kończyny, zgodnie z obszarem unerwianym przez zajęty korzeń. Przykładem jest ból związany z rwą kulszową, choć określenie to obejmuje różne zespoły bólowe i nie każdy przypadek ma charakter neuropatyczny.

Po amputacji może wystąpić ból fantomowy odczuwany w obrębie brakującej części ciała. Taki rodzaj bólu neuropatycznego wiąże się ze zmianami zachodzącymi w układzie nerwowym po utracie kończyny. Należy go odróżnić od wrażeń fantomowych, czyli odczuć dotyczących amputowanej części ciała, które nie mają charakteru bólowego. 

Charakterystyka bólu neuropatycznego – jak go rozpoznać?

Ból neuropatyczny może być stały, napadowy lub wywoływany przez bodźce. Mogą mu towarzyszyć:

• parestezje, np. mrowienie lub drętwienie;
• dysestezje, tj. nieprzyjemne, nieprawidłowe odczucia;
• allodynia, czyli ból wywołany przez bodziec, który w prawidłowych warunkach nie powoduje dolegliwości bólowych, np. delikatny dotyk.

Obraz kliniczny bólu neuropatycznego jest niejednorodny, a rodzaj i nasilenie objawów mogą różnić się między pacjentami. Same cechy bólu nie wystarczają jednak do rozpoznania. W ocenie uwzględnia się wywiad wskazujący na chorobę lub uszkodzenie układu somatosensorycznego, lokalizację i rozkład bólu zgodne z anatomicznym obszarem unerwienia oraz wyniki badania neurologicznego, w tym obecność zaburzeń czucia. 

Ból neuropatyczny – objawy

Bólowi neuropatycznemu mogą towarzyszyć zarówno objawy samoistne, jak i dolegliwości wywoływane przez bodźce. Należą do nich:

• uczucie gorąca lub pieczenia – nieprzyjemne odczucie rozgrzania, palenia lub „żarzenia”, niezależne od rzeczywistej temperatury skóry; 
• kłucie i przeszywanie – krótkie, ostre doznania bólowe;
• uczucie rażenia prądem – nagłe, krótkotrwałe wyładowania bólowe, które występują samoistnie lub pod wpływem bodźca;
• mrowienie i parestezje – nieprawidłowe odczucia, które obejmują wrażenie „chodzenia mrówek” czy „przepływania prądu”, a także łaskotanie czy kłucie;
• drętwienie i osłabienie czucia – zmniejszone odczuwanie dotyku, bólu lub temperatury;
• nadwrażliwość na bodźce – nawet delikatny dotyk może wywoływać nieprzyjemne lub bolesne odczucia. 

Objawy bólu neuropatycznego – dodatnie i ujemne zaburzenia czucia

W przebiegu bólu neuropatycznego mogą występować dodatnie objawy czuciowe, w tym allodynia i hiperalgezja.

• Allodynia – występowanie bólu w odpowiedzi na bodziec, który w prawidłowych warunkach go nie wywołuje (lekki dotyk, kontakt z ubraniem, delikatny ucisk lub niektóre czynniki termiczne). Może znacznie utrudniać codzienne czynności (ubieranie się czy dotykanie zajętego obszaru ciała).
• Hiperalgezja – nasilona odpowiedź bólowa na bodziec, który fizjologicznie wywołuje ból. Oznacza zwiększoną wrażliwość na bodźce nocyceptywne, wskutek czego są one odczuwane jako bardziej bolesne niż zwykle. 

W bólu neuropatycznym mogą pojawiać się również ujemne objawy czuciowe. Obejmują one m.in. hipoalgezję, czyli zmniejszoną wrażliwość na bodźce, które w prawidłowych warunkach wywołują ból, a także osłabienie czucia temperatury i dotyku. Objawy te są szczególnie częste w neuropatiach obwodowych, ale występują również w przebiegu uszkodzeń ośrodkowego układu somatosensorycznego.

Gdzie może występować ból neuropatyczny?

Lokalizacja bólu neuropatycznego zależy przede wszystkim od miejsca i rodzaju choroby lub uszkodzenia układu somatosensorycznego. Dolegliwości mogą obejmować niewielki, precyzyjnie określony obszar albo większą część ciała, a ich rozmieszczenie dostarcza informacji o strukturach nerwowych objętych procesem chorobowym.

W zależności od przyczyny ból neuropatyczny może występować m.in.:

• w stopach, podudziach, dłoniach i przedramionach (w polineuropatiach obwodowych) – dolegliwości często są symetryczne i rozpoczynają się w dystalnych częściach kończyn;
• w obszarze unerwianym przez konkretny nerw (w przypadku uszkodzenia pojedynczego nerwu obwodowego) – objawy zwykle odpowiadają jego zakresowi unerwienia;
• w kończynie, często z promieniowaniem od kręgosłupa (w radikulopatii związanej z uciskiem lub uszkodzeniem korzenia nerwowego) – rozmieszczenie objawów może odpowiadać zajętemu korzeniowi;
• w obrębie tułowia – np. w neuralgii popółpaścowej, w której dolegliwości zwykle występują w obszarze odpowiadającym przebiegowi zajętego nerwu. 

W przypadku polineuropatii dolegliwości często mają charakter symetryczny i rozpoczynają się w najbardziej oddalonych od tułowia częściach kończyn. Taki rozkład objawów określa się jako „skarpetkowy” lub „rękawiczkowy”. Wraz z postępem choroby zaburzenia czucia i dolegliwości bólowe mogą obejmować coraz większy obszar.

Ból neuropatyczny – przykłady wpływu na codzienne życie

Ból neuropatyczny może ograniczać codzienne funkcjonowanie, zwłaszcza gdy ma charakter przewlekły. Zakres tych ograniczeń zależy m.in. od nasilenia i lokalizacji dolegliwości oraz współistniejących zaburzeń czucia i innych objawów. 

• Dolegliwości dotyczące dłoni mogą utrudniać wykonywanie precyzyjnych czynności, natomiast te obejmujące stopy i nogi ograniczać chodzenie, stanie oraz aktywność fizyczną. 
• U części pacjentów dolegliwości nasilają się wieczorem lub w nocy, co może utrudniać zasypianie i prowadzić do wybudzeń. Niedostateczna jakość snu sprzyja zmęczeniu oraz pogorszeniu funkcjonowania w ciągu dnia.
• Zmniejszenie czucia bólu, temperatury lub dotyku zwiększa ryzyko przeoczenia drobnych urazów, oparzeń i otarć. Ma to szczególne znaczenie w neuropatiach obejmujących stopy.