Ból neuropatyczny

Najważniejsze informacje

• Ból neuropatyczny jest związany z uszkodzeniem lub chorobą układu somatosensorycznego, który odpowiada za odbieranie i przetwarzanie informacji czuciowych. W przeciwieństwie do bólu nocyceptywnego nie jest on bezpośrednią reakcją na uszkodzenie tkanek, lecz wynika z nieprawidłowego działania układu nerwowego. 
• Do częstych przyczyn bólu neuropatycznego należą: polineuropatia cukrzycowa, neuralgia popółpaścowa, urazy i uszkodzenia nerwów, ich ucisk oraz niektóre choroby neurologiczne i ogólnoustrojowe. 
• Typowe objawy to: pieczenie, mrowienie, drętwienie, przeszywający lub napadowy ból przypominający rażenie prądem. U części osób występują również zaburzenia czucia, w tym allodynia lub hiperalgezja. 
• Lokalizacja bólu neuropatycznego zależy od miejsca uszkodzenia układu nerwowego. Dolegliwości mogą obejmować stopy i dłonie, przebiegać wzdłuż zajętego nerwu, występować w obszarze odpowiadającym zajętemu korzeniowi nerwowemu lub dotyczyć określonej części tułowia. 

Ból neuropatyczny ma charakter napadowy lub ciągły, a jego nasilenie zmienia się w zależności od choroby podstawowej i indywidualnych czynników wyzwalających. Dolegliwości mogą występować samoistnie lub być wywoływane przez bodźce, które zwykle nie powodują bólu, takie jak np. lekki dotyk. Przewlekły ból często ogranicza aktywność, pogarsza sen oraz wpływa negatywnie na codzienne funkcjonowanie i jakość życia pacjenta. 

Ból neuropatyczny – co to jest?

Ból neuropatyczny jest następstwem uszkodzenia lub choroby układu somatosensorycznego. Układ ten obejmuje obwodowe i ośrodkowe struktury nerwowe, w tym nerwy obwodowe, rdzeń kręgowy oraz mózg, które uczestniczą w odbieraniu i przetwarzaniu bodźców czuciowych, m.in. dotyku, temperatury oraz bólu. 

Nieprawidłowości w obrębie układu somatosensorycznego zaburzają przetwarzanie informacji czuciowych, prowadząc do bólu spontanicznego, niezależnego od zewnętrznej stymulacji, lub bólu pojawiającego się w odpowiedzi na bodźce, które w prawidłowych warunkach nie wywołują dolegliwości bólowych.

Ból neuropatyczny – jak powstaje?

Mechanizmy powstawania bólu neuropatycznego są złożone i obejmują zmiany zachodzące zarówno w obwodowej, jak i ośrodkowej części układu somatosensorycznego. Należą do nich: 

• nieprawidłowa pobudliwość włókien nerwowych – uszkodzone neurony mogą wykazywać samoistną aktywność i generować impulsy niezależnie od zewnętrznego bodźca;
• zwiększona reaktywność obwodowych struktur nerwowych – uszkodzenie nerwów może prowadzić do nadmiernej odpowiedzi neuronów na stymulację;
• zmiany w ośrodkowym przetwarzaniu informacji czuciowych – w obrębie rdzenia kręgowego i mózgu może dochodzić do zwiększonej pobudliwości neuronów i nasilenia odpowiedzi na napływające sygnały, co wiąże się m.in. z sensytyzacją ośrodkową;
• osłabienie hamowania bólu – zaburzenie funkcjonowania zstępujących szlaków hamujących może sprzyjać nasileniu i utrzymywaniu się dolegliwości bólowych. 

Ból neuropatyczny i neuropatia – czy oznaczają to samo? 

Ból neuropatyczny i neuropatia nie są pojęciami tożsamymi. Neuropatia oznacza zaburzenie funkcji lub zmianę patologiczną w nerwie albo nerwach. W zależności od rodzaju i lokalizacji zajętych nerwów może powodować różne objawy:

• zaburzenia czucia – np. drętwienie, mrowienie oraz zmniejszenie lub zwiększenie wrażliwości na dotyk, temperaturę albo ból;
• zaburzenia ruchowe – w tym osłabienie siły mięśniowej;
• zaburzenia autonomiczne – związane z nieprawidłowym funkcjonowaniem nerwów autonomicznych, np. zaburzenia pocenia się, regulacji ciśnienia tętniczego czy pracy przewodu pokarmowego.

Neuropatia nie musi powodować bólu. U części osób dominują zaburzenia czucia, bez dolegliwości bólowych. U innych uszkodzenie nerwów prowadzi do bólu neuropatycznego opisywanego jako pieczenie, kłucie lub uczucie porażenia prądem. Przykładem jest polineuropatia cukrzycowa, która może przebiegać zarówno z bólem neuropatycznym, jak i bez niego. Częstość występowania bólu zależy m.in. od rodzaju neuropatii i jej przyczyny.

Określenia „neuropatia” i „ból neuropatyczny” nie powinny być stosowane zamiennie. Ból neuropatyczny jest spowodowany chorobą lub uszkodzeniem somatosensorycznego układu nerwowego. Może mieć zarówno pochodzenie obwodowe, jak i ośrodkowe, dlatego jego występowanie nie musi oznaczać neuropatii obwodowej.

Ból neuropatyczny a ból nocyceptywny – czym się różnią? 

Ból neuropatyczny i ból nocyceptywny mają różne przyczyny i mechanizmy powstawania. 

• Ból nocyceptywny pojawia się w odpowiedzi na rzeczywiste lub możliwe uszkodzenie tkanek, np. podczas urazu lub stanu zapalnego. Jest związany z pobudzeniem receptorów bólowych, czyli nocyceptorów.
• Ból neuropatyczny powstaje natomiast w wyniku choroby lub uszkodzenia układu nerwowego odpowiedzialnego za odbieranie i przetwarzanie informacji czuciowych. Może być związany m.in. z uszkodzeniem nerwów obwodowych, rdzenia kręgowego ub mózgu.

Ból neuropatyczny – przyczyny 

Przyczyny bólu neuropatycznego są zróżnicowane i obejmują zarówno uszkodzenia nerwów obwodowych, jak i struktur ośrodkowego układu nerwowego. Do najczęstszych należą: 

• cukrzyca – zwłaszcza w przebiegu polineuropatii cukrzycowej;
• półpasiec – u części osób jego następstwem jest neuralgia popółpaścowa;
• urazy i uszkodzenia nerwów obwodowych – np. po wypadkach, zabiegach chirurgicznych lub amputacji;
• ucisk nerwów lub ich korzeni – m.in. w przebiegu niektórych chorób kręgosłupa;
• choroby ośrodkowego układu nerwowego – m.in. stwardnienie rozsiane, udar mózgu lub uszkodzenie rdzenia kręgowego;
• choroby autoimmunologiczne i zapalne – w przebiegu których dochodzi do uszkodzenia struktur układu nerwowego;
• nowotwory oraz ich leczenie – ból neuropatyczny może być związany zarówno z przebiegiem choroby nowotworowej, jak i z działaniami niepożądanymi stosowanej terapii; 
• leki i substancje neurotoksyczne – szczególnie niektóre leki stosowane w chemioterapii;
• niedobór witaminy B₁₂ – prowadzący do uszkodzenia układu nerwowego i neuropatii;
• nadużywanie alkoholu – sprzyjające rozwojowi neuropatii obwodowej i związanych z nią dolegliwości bólowych.

Polineuropatia cukrzycowa

Cukrzyca jest jedną z najczęstszych przyczyn polineuropatii obwodowej. Długotrwałe zaburzenia metaboliczne związane z chorobą, w tym podwyższone stężenie glukozy we krwi, mogą prowadzić do uszkodzenia włókien nerwowych oraz zaburzeń ich ukrwienia. Zmiany najczęściej rozpoczynają się w dystalnych częściach kończyn dolnych, przede wszystkim w obrębie stóp, a wraz z postępem neuropatii mogą obejmować podudzia i kończyny górne.

Polineuropatia cukrzycowa powoduje pieczenie, mrowienie, drętwienie, ból oraz zaburzenia czucia. W bardziej zaawansowanych przypadkach dochodzi do utraty czucia ochronnego, zwłaszcza bólu i temperatury, co zwiększa ryzyko przeoczenia urazów stóp oraz rozwoju owrzodzeń.

Półpasiec i neuralgia popółpaścowa

Półpasiec jest wywoływany przez reaktywację wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV), który po przebyciu ospy wietrznej pozostaje w organizmie w stanie utajenia, głównie w zwojach czuciowych. Reaktywacja wirusa prowadzi do zajęcia neuronów czuciowych i ich włókien, powodując ból oraz charakterystyczne zmiany skórne w obrębie zajętego dermatomu.

U części osób dolegliwości utrzymują się po ustąpieniu zmian skórnych. Neuralgia popółpaścowa to przewlekły ból neuropatyczny w obszarze wcześniej zajętym przez półpasiec, trwający ponad 90 dni od początku wysypki. Może mieć charakter piekący, palący lub kłujący. Często występuje również allodynia – lekki dotyk skóry może wywoływać lub nasilać dolegliwości. 

Pobierz aplikację

Receptomat w telefonie!

Dbaj o zdrowie tak jak Ci wygodnie!

Aplikacja Receptomat to innowacyjne rozwiązanie telemedyczne, które pozwala dbać o ciągłość leczenia w prosty sposób. Usługi medyczne są dostępne dla Ciebie przez 7 dni w tygodniu! Umów się na teleporadę, prześlij dokumentację medyczną, ustaw powiadomienia o lekach. Wygodnie, szybko, niezawodnie.

Pobierz naszą aplikację

Urazy i ucisk nerwów

Uszkodzenie nerwu może być następstwem jego przecięcia, rozciągnięcia, zmiażdżenia lub długotrwałego ucisku. Do takich uszkodzeń dochodzi w wyniku wypadków komunikacyjnych, urazów sportowych czy niektórych zabiegów chirurgicznych. Jeśli uszkodzenie obejmuje włókna czuciowe, jednym z jego następstw może być ból neuropatyczny.

Ból neuropatyczny występuje również w przebiegu ucisku korzeni nerwowych, np. w związku z niektórymi chorobami kręgosłupa. Dolegliwości często promieniują z okolicy kręgosłupa do kończyny, zgodnie z obszarem unerwianym przez zajęty korzeń. Przykładem jest ból związany z rwą kulszową, choć określenie to obejmuje różne zespoły bólowe i nie każdy przypadek ma charakter neuropatyczny.

Po amputacji może wystąpić ból fantomowy odczuwany w obrębie brakującej części ciała. Taki rodzaj bólu neuropatycznego wiąże się ze zmianami zachodzącymi w układzie nerwowym po utracie kończyny. Należy go odróżnić od wrażeń fantomowych, czyli odczuć dotyczących amputowanej części ciała, które nie mają charakteru bólowego. 

Charakterystyka bólu neuropatycznego – jak go rozpoznać?

Ból neuropatyczny może być stały, napadowy lub wywoływany przez bodźce. Mogą mu towarzyszyć:

• parestezje, np. mrowienie lub drętwienie;
• dysestezje, tj. nieprzyjemne, nieprawidłowe odczucia;
• allodynia, czyli ból wywołany przez bodziec, który w prawidłowych warunkach nie powoduje dolegliwości bólowych, np. delikatny dotyk.

Obraz kliniczny bólu neuropatycznego jest niejednorodny, a rodzaj i nasilenie objawów mogą różnić się między pacjentami. Same cechy bólu nie wystarczają jednak do rozpoznania. W ocenie uwzględnia się wywiad wskazujący na chorobę lub uszkodzenie układu somatosensorycznego, lokalizację i rozkład bólu zgodne z anatomicznym obszarem unerwienia oraz wyniki badania neurologicznego, w tym obecność zaburzeń czucia. 

Ból neuropatyczny – objawy

Bólowi neuropatycznemu mogą towarzyszyć zarówno objawy samoistne, jak i dolegliwości wywoływane przez bodźce. Należą do nich:

• uczucie gorąca lub pieczenia – nieprzyjemne odczucie rozgrzania, palenia lub „żarzenia”, niezależne od rzeczywistej temperatury skóry; 
• kłucie i przeszywanie – krótkie, ostre doznania bólowe;
• uczucie rażenia prądem – nagłe, krótkotrwałe wyładowania bólowe, które występują samoistnie lub pod wpływem bodźca;
• mrowienie i parestezje – nieprawidłowe odczucia, które obejmują wrażenie „chodzenia mrówek” czy „przepływania prądu”, a także łaskotanie czy kłucie;
• drętwienie i osłabienie czucia – zmniejszone odczuwanie dotyku, bólu lub temperatury;
• nadwrażliwość na bodźce – nawet delikatny dotyk może wywoływać nieprzyjemne lub bolesne odczucia. 

Objawy bólu neuropatycznego – dodatnie i ujemne zaburzenia czucia

W przebiegu bólu neuropatycznego mogą występować dodatnie objawy czuciowe, w tym allodynia i hiperalgezja.

• Allodynia – występowanie bólu w odpowiedzi na bodziec, który w prawidłowych warunkach go nie wywołuje (lekki dotyk, kontakt z ubraniem, delikatny ucisk lub niektóre czynniki termiczne). Może znacznie utrudniać codzienne czynności (ubieranie się czy dotykanie zajętego obszaru ciała).
• Hiperalgezja – nasilona odpowiedź bólowa na bodziec, który fizjologicznie wywołuje ból. Oznacza zwiększoną wrażliwość na bodźce nocyceptywne, wskutek czego są one odczuwane jako bardziej bolesne niż zwykle. 

W bólu neuropatycznym mogą pojawiać się również ujemne objawy czuciowe. Obejmują one m.in. hipoalgezję, czyli zmniejszoną wrażliwość na bodźce, które w prawidłowych warunkach wywołują ból, a także osłabienie czucia temperatury i dotyku. Objawy te są szczególnie częste w neuropatiach obwodowych, ale występują również w przebiegu uszkodzeń ośrodkowego układu somatosensorycznego.

Gdzie może występować ból neuropatyczny?

Lokalizacja bólu neuropatycznego zależy przede wszystkim od miejsca i rodzaju choroby lub uszkodzenia układu somatosensorycznego. Dolegliwości mogą obejmować niewielki, precyzyjnie określony obszar albo większą część ciała, a ich rozmieszczenie dostarcza informacji o strukturach nerwowych objętych procesem chorobowym.

W zależności od przyczyny ból neuropatyczny może występować m.in.:

• w stopach, podudziach, dłoniach i przedramionach (w polineuropatiach obwodowych) – dolegliwości często są symetryczne i rozpoczynają się w dystalnych częściach kończyn;
• w obszarze unerwianym przez konkretny nerw (w przypadku uszkodzenia pojedynczego nerwu obwodowego) – objawy zwykle odpowiadają jego zakresowi unerwienia;
• w kończynie, często z promieniowaniem od kręgosłupa (w radikulopatii związanej z uciskiem lub uszkodzeniem korzenia nerwowego) – rozmieszczenie objawów może odpowiadać zajętemu korzeniowi;
• w obrębie tułowia – np. w neuralgii popółpaścowej, w której dolegliwości zwykle występują w obszarze odpowiadającym przebiegowi zajętego nerwu. 

W przypadku polineuropatii dolegliwości często mają charakter symetryczny i rozpoczynają się w najbardziej oddalonych od tułowia częściach kończyn. Taki rozkład objawów określa się jako „skarpetkowy” lub „rękawiczkowy”. Wraz z postępem choroby zaburzenia czucia i dolegliwości bólowe mogą obejmować coraz większy obszar.

Ból neuropatyczny – przykłady wpływu na codzienne życie

Ból neuropatyczny może ograniczać codzienne funkcjonowanie, zwłaszcza gdy ma charakter przewlekły. Zakres tych ograniczeń zależy m.in. od nasilenia i lokalizacji dolegliwości oraz współistniejących zaburzeń czucia i innych objawów. 

• Dolegliwości dotyczące dłoni mogą utrudniać wykonywanie precyzyjnych czynności, natomiast te obejmujące stopy i nogi ograniczać chodzenie, stanie oraz aktywność fizyczną. 
• U części pacjentów dolegliwości nasilają się wieczorem lub w nocy, co może utrudniać zasypianie i prowadzić do wybudzeń. Niedostateczna jakość snu sprzyja zmęczeniu oraz pogorszeniu funkcjonowania w ciągu dnia.
• Zmniejszenie czucia bólu, temperatury lub dotyku zwiększa ryzyko przeoczenia drobnych urazów, oparzeń i otarć. Ma to szczególne znaczenie w neuropatiach obejmujących stopy.