ADHD

Najważniejsze informacje

• ADHD to zaburzenie neurorozwojowe charakteryzujące się utrwalonymi objawami nieuwagi i/lub nadpobudliwości psychoruchowej oraz impulsywności. Szacuje się, że dotyczy około 5–7% dzieci i młodzieży, choć wyniki badań różnią się w zależności od przyjętych kryteriów diagnostycznych oraz metod badawczych.
• Przyczyny ADHD są złożone i nie zostały jeszcze w pełni poznane. Istotną rolę odgrywają predyspozycje genetyczne oraz różnice w rozwoju i funkcjonowaniu mózgu. Na ryzyko rozwoju ADHD mogą wpływać również niektóre uwarunkowania środowiskowe oraz okoliczności związane z przebiegiem ciąży i porodu, jednak zaobserwowane zależności nie zawsze świadczą o bezpośrednim związku przyczynowym.
• Objawy ADHD zmieniają się wraz z wiekiem. U dzieci częściej obserwuje się nadmierną aktywność ruchową i impulsywność, natomiast u dorosłych na pierwszy plan wysuwają się zazwyczaj problemy z koncentracją, planowaniem, organizacją czy utrzymaniem uwagi.
• ADHD współwystępuje często z innymi zaburzeniami psychicznymi i może znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie, utrudniając naukę, pracę oraz nawiązywanie i podtrzymywanie relacji interpersonalnych. Ponadto osoby z ADHD są bardziej podatne na rozwój uzależnień, a trudności w kontaktach społecznych mogą sprzyjać poczuciu osamotnienia i izolacji.

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) jest często kojarzony z nadruchliwością i trudnościami z koncentracją uwagi u dzieci. W rzeczywistości jest to zaburzenie, które nie wynika z lenistwa, braku dyscypliny ani niewłaściwego wychowania, lecz wiąże się ze specyfiką rozwoju i funkcjonowania układu nerwowego. Objawy ADHD mogą utrzymywać się w dorosłości, jednak ich charakter i nasilenie nie zawsze są takie same jak w dzieciństwie. 

Czym jest ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi)?

Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (skrót ADHD) to zaburzenie neurorozwojowe charakteryzujące się utrwalonymi trudnościami w zakresie uwagi i/lub nadmierną aktywnością oraz impulsywnością. Objawy te są nieadekwatne do wieku i poziomu rozwoju pacjenta, a ich nasilenie może wpływać na jego codzienne funkcjonowanie (naukę, pracę, relacje społeczne).

Samo występowanie trudności z koncentracją uwagi, impulsywności czy zwiększonej aktywności nie oznacza jednak ADHD. Rozpoznanie zaburzenia wymaga analizy przebiegu objawów, okoliczności ich pojawienia się oraz ich wpływu na codzienne życie. 

ADHD – ICD-10

W klasyfikacji ICD-10 ADHD nie było wyodrębnione jako osobna kategoria diagnostyczna pod tą nazwą. Zaburzenia o podobnym obrazie klinicznym klasyfikowano w grupie zaburzeń hiperkinetycznych (F90) obejmującej m.in. zaburzenia aktywności i uwagi (F90.0) oraz zaburzenia hiperkinetyczne z zaburzeniami zachowania (F90.1).

Typy ADHD według ICD-11

W klasyfikacji ICD-11 ADHD zaliczono do zaburzeń neurorozwojowych i oznaczono kodem 6A05. Wyróżnia się trzy podstawowe prezentacje kliniczne, które różnią się dominującymi objawami, ale nie stanowią odrębnych zaburzeń.

• Prezentacja z przewagą nieuwagi – dominują trudności z utrzymaniem uwagi, podatność na rozproszenie oraz problemy z organizacją i realizacją zadań. Objawy nadpobudliwości i impulsywności mogą również występować, ale nie osiągają nasilenia charakterystycznego dla prezentacji z przewagą tych objawów.
• Prezentacja z przewagą nadpobudliwości i impulsywności – dominują nadmierna aktywność ruchowa, poczucie niepokoju ruchowego, trudności z pozostawaniem w bezruchu oraz impulsywne reagowanie bez uwzględniania możliwych konsekwencji. Objawy nieuwagi mogą również występować, ale nie są na tyle nasilone, by uzasadniały rozpoznanie prezentacji mieszanej.
• Prezentacja mieszana – występują zarówno objawy nieuwagi, jak i nadpobudliwości oraz impulsywności. Obie grupy objawów spełniają kryteria diagnostyczne i wpływają na codzienne funkcjonowanie.

ADHD – przyczyny zaburzenia – skąd się bierze i jakie czynniki mogą wpływać na jego rozwój? 

Nie ma jednej ustalonej przyczyny ADHD. Istotną rolę odgrywają czynniki genetyczne oraz procesy związane z rozwojem i funkcjonowaniem mózgu. Znaczenie mogą mieć również niektóre uwarunkowania środowiskowe. ADHD nie jest skutkiem błędów wychowawczych ani pojedynczego wydarzenia, lecz wynika ze współdziałania wielu mechanizmów.

ADHD a genetyka – czy zaburzenie jest dziedziczne?

Czynniki genetyczne wpływają na ryzyko wystąpienia ADHD. Badania bliźniąt wskazują na wysoką odziedziczalność tego zaburzenia, szacowaną na około 70–80%. Nie oznacza to jednak, że u konkretnej osoby taki odsetek objawów wynika z genów. Odziedziczalność określa, jaka część zróżnicowania podatności na ADHD w badanej populacji wiąże się ze zróżnicowaniem genetycznym.

ADHD nie jest związane z działaniem jednego konkretnego genu. Na ryzyko wystąpienia zaburzenia składa się wiele wariantów genetycznych, z których każdy ma zazwyczaj niewielkie znaczenie. Ważne są również wzajemne oddziaływania między predyspozycjami genetycznymi a czynnikami środowiskowymi.

Dzieci rodziców z ADHD są bardziej narażone na wystąpienie tego zaburzenia niż dzieci rodziców bez tej diagnozy. Nie oznacza to jednak, że każde dziecko odziedziczy predyspozycje do ADHD. Czynniki genetyczne zwiększają ryzyko, ale nie przesądzają o rozwoju zaburzenia.

Neurobiologiczne podłoże ADHD

ADHD wiąże się z różnicami w funkcjonowaniu mózgu, zwłaszcza w sieciach neuronalnych odpowiedzialnych za uwagę, planowanie, kontrolę zachowania i hamowanie reakcji. W regulacji tych procesów uczestniczą neuroprzekaźniki, takie jak dopamina i noradrenalina. ADHD nie wynika jednak po prostu z „niedoboru dopaminy”. Jego mechanizmy są złożone i obejmują współdziałanie różnych układów mózgowych.

ADHD a czynniki środowiskowe

W badaniach nad ADHD analizuje się następujące czynniki związane z przebiegiem ciąży i wczesnym rozwojem dziecka:

• palenie tytoniu przez kobietę ciężarną;
• prenatalną ekspozycję na alkohol;
• narażenie na ołów i inne substancje neurotoksyczne;
• wcześniactwo;
• niską lub bardzo niską masę urodzeniową.

Nie wszystkie te zależności świadczą o bezpośrednim związku przyczynowym z ADHD. Wiele wyników pochodzi z badań obserwacyjnych, które nie zawsze pozwalają oddzielić wpływ badanego czynnika od uwarunkowań genetycznych, rodzinnych i społecznych. Z tego względu należy je interpretować jako możliwe czynniki ryzyka, a nie jako jednoznacznie ustalone przyczyny zaburzenia.

Uszkodzenia mózgu w okresie okołoporodowym a ryzyko ADHD

Uszkodzenia mózgu powstałe w okresie okołoporodowym mogą prowadzić do trudności w zakresie uwagi, kontroli impulsów i funkcji wykonawczych. Podobne problemy obserwuje się również po urazach mózgu w późniejszym okresie życia. Objawy te nie przesądzają o rozpoznaniu ADHD, ponieważ mogą wynikać z uszkodzenia układu nerwowego. W takich przypadkach konieczna jest odpowiednia ocena diagnostyczna.

Pobierz aplikację

Receptomat w telefonie!

Dbaj o zdrowie tak jak Ci wygodnie!

Aplikacja Receptomat to innowacyjne rozwiązanie telemedyczne, które pozwala dbać o ciągłość leczenia w prosty sposób. Usługi medyczne są dostępne dla Ciebie przez 7 dni w tygodniu! Umów się na teleporadę, prześlij dokumentację medyczną, ustaw powiadomienia o lekach. Wygodnie, szybko, niezawodnie.

Pobierz naszą aplikację

Najczęstsze objawy ADHD

Objawy ADHD pojawiają się w dzieciństwie, choć diagnoza nie zawsze następuje na tym etapie. U niektórych osób trudności stają się bardziej widoczne dopiero w okresie dojrzewania lub dorosłości, gdy samodzielność, organizacja codziennych obowiązków i koncentracja nabierają większego znaczenia. Dotyczy to zwłaszcza osób z przewagą nieuwagi, u których nadruchliwość jest mniej zauważalna.

W ADHD wyróżnia się trzy główne grupy objawów: nieuwagę, nadruchliwość i impulsywność. Ich nasilenie i charakter różnią się u poszczególnych osób. Wraz z wiekiem obraz objawów oraz ich znaczenie dla codziennego funkcjonowania mogą ulegać zmianie.

Pojedyncze objawy nie wystarczają do rozpoznania ADHD. Diagnoza wymaga całościowej oceny klinicznej. 

Zaburzenia koncentracji uwagi w ADHD

Nieuwaga jest jednym z głównych obszarów objawowych ADHD. Do jej przejawów można zaliczyć:

• podatność na rozproszenie przez bodźce zewnętrzne lub własne myśli;
• problemy z organizacją zadań i codziennych aktywności;
• pomijanie szczegółów oraz popełnianie błędów;
• unikanie lub odkładanie obowiązków wymagających długotrwałego wysiłku umysłowego;
• trudności z wykonywaniem instrukcji i doprowadzaniem rozpoczętych zadań do końca;
• gubienie przedmiotów;
• zapominanie o codziennych obowiązkach;
• pozorny brak uwagi podczas bezpośredniej rozmowy.

Problemy z koncentracją nie oznaczają, że osoba z ADHD nie potrafi skupić się w żadnej sytuacji. Możliwość utrzymywania uwagi może zależeć m.in. od rodzaju zadania, stopnia zainteresowania, motywacji oraz warunków otoczenia. Niektóre osoby z ADHD opisują okresy bardzo intensywnego skupienia na interesujących lub silnie angażujących czynnościach. Zjawisko to określa się niekiedy jako hiperfokus.

Hiperfokus nie należy do formalnych kryteriów diagnostycznych ADHD i nie występuje u wszystkich osób z tym zaburzeniem. Nie jest też zjawiskiem charakterystycznym wyłącznie dla ADHD, dlatego samo jego doświadczanie nie potwierdza rozpoznania. Z kolei zdolność do długotrwałego skupienia w określonych okolicznościach nie wyklucza zaburzenia.

Nadpobudliwość psychoruchowa – objawy

Nadpobudliwość psychoruchowa jest zazwyczaj bardziej widoczna u dzieci niż u dorosłych. Może przejawiać się m.in. w następujący sposób:

• częstym zmienianiem pozycji podczas siedzenia i wstawaniem w sytuacjach wymagających pozostania na miejscu;
• wzmożoną potrzebą ruchu, wierceniem się oraz poruszaniem rękami lub stopami;
• bieganiem lub wspinaniem się na meble i inne przedmioty w sytuacjach, w których takie zachowanie jest nieodpowiednie;
• trudnościami z podejmowaniem spokojnych form zabawy i spędzania czasu;
• nadmierną gadatliwością.

Nadpobudliwość psychoruchowa nie oznacza po prostu dużej energii ani potrzeby ruchu. Istotne jest to, czy zachowania są nieadekwatne do wieku i etapu rozwoju, utrzymują się w czasie oraz negatywnie wpływają na codzienne funkcjonowanie. Wraz z wiekiem objawy ruchowe mogą stawać się mniej widoczne lub zmieniać swoją postać.

Nadpobudliwość u dorosłych może przejawiać się m.in.: wewnętrznym niepokojem, trudnością z pozostawaniem w bezruchu przez dłuższy czas, częstym poruszaniem się lub potrzebą podejmowania kolejnych aktywności. Niektóre osoby mogą doświadczać również problemów z odprężeniem się i odpoczynkiem. Objawy te nie występują jednak u wszystkich pacjentów z ADHD i same w sobie nie przesądzają o rozpoznaniu.

Impulsywność w ADHD

Impulsywność polega na skłonności do szybkiego reagowania i podejmowania działań bez wystarczającego namysłu nad ich konsekwencjami oraz na trudnościach z hamowaniem natychmiastowych reakcji. Może przejawiać się w następujący sposób:

• przerywaniem wypowiedzi i wtrącaniem się do rozmów;
• udzielaniem odpowiedzi, zanim pytanie zostanie w pełni sformułowane;
• niecierpliwością podczas oczekiwania na swoją kolej;
• ingerowaniem w aktywności innych osób;
• działaniem pod wpływem chwilowego impulsu, bez uwzględnienia okoliczności.

Impulsywność u dzieci może prowadzić do nieporozumień i konfliktów w domu, szkole oraz relacjach z rówieśnikami. U dorosłych z kolei potrafi utrudniać funkcjonowanie zawodowe, budowanie i utrzymywanie relacji interpersonalnych, a także zarządzanie finansami, np. poprzez dokonywanie nieprzemyślanych zakupów.

ADHD – trudności z regulacją emocji

U osób z ADHD mogą występować również problemy z regulacją emocji. Frustracja, złość czy rozczarowanie niekiedy pojawiają się nagle i przybierają na sile. Niektórym osobom trudno zahamować impulsywne reakcje emocjonalne lub odzyskać spokój po silnym wzburzeniu. Dysregulacja emocjonalna nie należy jednak do podstawowych kryteriów diagnostycznych ADHD. Może towarzyszyć temu zaburzeniu, ale występuje również w innych sytuacjach i nie stanowi samodzielnej podstawy do rozpoznania ADHD. 

ADHD u dzieci – objawy w wieku przedszkolnym i szkolnym

Objawy ADHD mogą różnić się w zależności od wieku i etapu rozwoju. Zachowania typowe dla młodszych dzieci, takie jak: duża ruchliwość, impulsywność czy krótkotrwałe skupienie uwagi, nie muszą oznaczać zaburzenia.

ADHD w wieku przedszkolnym

U dzieci w wieku przedszkolnym ADHD może przejawiać się m.in.:

• wzmożoną ruchliwością i dużą potrzebą aktywności fizycznej;
• wierceniem się oraz poruszaniem rękami lub nogami w sytuacjach wymagających pozostania w miejscu;
• problemami z wykonywaniem poleceń i kończeniem rozpoczętych zadań;
• łatwym rozpraszaniem się i problemami z utrzymaniem uwagi;
• niecierpliwością, przerywaniem rozmów oraz ingerowaniem w aktywności innych osób;
• impulsywnym reagowaniem;
• głośnym zachowaniem i nadmierną aktywnością podczas zabawy.

Sama ruchliwość, głośne zachowanie czy szybkie nudzenie się nie świadczą o ADHD. U dzieci w wieku przedszkolnym ocenia się, czy objawy są nieadekwatne do etapu rozwoju, utrzymują się przez dłuższy czas i wyraźnie utrudniają codzienne funkcjonowanie. Istotne jest również to, czy występują w więcej niż jednym środowisku, np. w domu i przedszkolu.

ADHD u dzieci w wieku szkolnym i u nastolatków

W wieku szkolnym wzrastają oczekiwania dotyczące koncentracji uwagi i samodzielnej pracy. W przypadku dzieci i nastolatów z ADHD trudności w sprostaniu tym wymaganiom mogą stać się bardziej zauważalne. Do najczęstszych należą: 

• łatwe rozpraszanie się, zapominanie o obowiązkach i gubienie przedmiotów potrzebnych do nauki;
• odkładanie lub unikanie zadań wymagających dłuższego wysiłku umysłowego;
• udzielanie odpowiedzi, zanim pytanie zostanie w pełni sformułowane;
• problemy z planowaniem nauki i organizacją pracy, a także wykonywaniem poleceń oraz doprowadzaniem rozpoczętych zadań do końca;
• niecierpliwość i ograniczona kontrola nad impulsywnymi reakcjami. 

Dziecko lub nastolatek z ADHD może mieć przeciętne lub wysokie zdolności intelektualne, a mimo to napotykać trudności w nauce i codziennym funkcjonowaniu w szkole. Wynikają one z problemów z regulacją uwagi, organizacją pracy i podtrzymywaniem wysiłku umysłowego, a nie z obniżonego poziomu inteligencji.

Objawy ADHD u dorosłych

Objawy ADHD u dorosłych, podobnie jak u dzieci, mogą różnić się nasileniem i charakterem. Do typowych należą:

• łatwe rozpraszanie się podczas rozmów, spotkań i wykonywania codziennych obowiązków;
• trudności z utrzymaniem uwagi podczas zadań wymagających dłuższego wysiłku umysłowego;
• problemy z planowaniem i organizacją pracy;
• odkładanie obowiązków na później (prokrastynacja);
• rozpoczynanie wielu zadań bez doprowadzania ich do końca;
• zapominanie o terminach i codziennych obowiązkach;
• częste spóźnianie się oraz gubienie przedmiotów;
• impulsywne wypowiedzi i podejmowanie decyzji bez wystarczającego namysłu;
• niecierpliwość, przerywanie wypowiedzi innych osób. 

Co ważne, nie każda osoba doświadcza wszystkich wymienionych objawów, a ich obraz może zmieniać się wraz z wiekiem. Warto dodać, że u dorosłych nadruchliwość bywa mniej widoczna i przejawia się przede wszystkim jako wewnętrzny niepokój lub trudności z pozostawaniem w bezruchu czy odpoczynkiem. 

ADHD u dziewczynek oraz kobiet – czy objawia się inaczej niż u chłopców i mężczyzn?

ADHD może mieć nieco odmienny obraz u dziewczynek i kobiet niż u chłopców i mężczyzn. Różnice dotyczą przede wszystkim rodzaju i widoczności objawów oraz sposobu radzenia sobie z trudnościami. Nie oznacza to jednak, że ADHD u kobiet stanowi odrębne zaburzenie. Jakie różnice obserwuje się najczęściej?

• Objawy nieuwagi – u dziewczynek i kobiet częściej obserwuje się trudności z koncentracją, organizacją, planowaniem i kończeniem zadań. Mogą być one mniej zauważalne dla otoczenia niż wyraźna nadruchliwość lub zachowania impulsywne.
• Maskowanie objawów i strategie kompensacyjne – niektóre dziewczynki i kobiety starają się ukrywać trudności lub rekompensować je wzmożonym wysiłkiem, np. poświęcając dużo czasu na organizację i kontrolowanie swoich działań. Może to utrudniać rozpoznanie ADHD.
• Późniejsze rozpoznanie – ADHD bywa diagnozowane u dziewczynek i kobiet później niż u chłopców i mężczyzn. Może to wynikać m.in. z mniej zauważalnych objawów, strategii kompensacyjnych oraz trudności w rozpoznaniu ADHD, gdy współwystępują inne problemy psychiczne.

Różnice te nie dotyczą każdej osoby. ADHD należy oceniać indywidualnie, uwzględniając historię rozwoju, utrzymywanie się objawów w różnych sytuacjach oraz ich wpływ na codzienne funkcjonowanie.

Osoba z ADHD w szkole, pracy i relacjach – jak zaburzenie wpływa na codzienne życie?

ADHD wpływa na funkcjonowanie w różnych obszarach życia, od nauki i pracy po codzienne obowiązki oraz relacje z innymi.

• Dziecko ma trudności z rozpoczęciem pracy domowej, zapamiętywaniem poleceń i doprowadzaniem zadań do końca. Nawet jeśli zna materiał, utrzymanie uwagi oraz wykorzystanie wiedzy podczas wykonywania zadania bywa dla niego wyzwaniem.
• U dorosłych trudności dotyczą planowania, ustalania priorytetów, dotrzymywania terminów i wykonywania monotonnych zadań. Problemem bywa również przechodzenie między zadaniami oraz powracanie do przerwanej pracy.
• Impulsywność, przerywanie rozmów, niecierpliwość i pochopne reakcje sprzyjają nieporozumieniom oraz napięciom w relacjach. Nasilenie tych trudności jest indywidualne.
• Trudności z pamięcią prospektywną, rozpoczynaniem zadań i organizacją mogą sprawiać, że osoba z ADHD zapomina o spotkaniach, odkłada opłacanie rachunków, ma trudności z utrzymaniem porządku lub planowaniem dnia.

Przywołane przykłady nie świadczą o niskiej inteligencji ani braku motywacji. Osoby z ADHD mogą mieć duże zdolności i osiągać dobre wyniki, a jednocześnie wkładać więcej wysiłku w planowanie, organizację i wykonywanie codziennych zadań. W niektórych sytuacjach pomocne okazują się dodatkowy czas, odpowiednie strategie działania lub wsparcie z zewnątrz.